На самитот на АПЕК – разговор на Џефри Сакс со Владимир Путин
- Разговорот меѓу американскиот економист и рускиот претседател ги надминува рамките на украинската криза и отвора суштински политички, геостратешки и научно-експертски прашања за иднината на Европа и светот. Имено, дали е можно ново глобално договарање засновано врз неделива безбедност, почитување на суверенитетот, рамноправност на државите и поправеден мултилатерален меѓународен поредок?
Разговорот меѓу американскиот економист Џефри Сакс и рускиот претседател Владимир Путин во Шенжен, на маргините на самитот на Азиско-пацифичката економска соработка (АПЕК), можеби нема формален дипломатски карактер, но неговата политичка содржина отвора прашања што одамна ја надминуваат украинската војна. Во суштина, станува збор за една многу поширока дилема: дали светот е подготвен да започне нов процес на меѓународно договарање, со цел да се воспостави побалансиран, постабилен и поправеден светски поредок?
Сакс, американски економист, професор и директор на Центарот за одржлив развој на Универзитетот „Колумбија“, во разговорот со Путин ја отворил темата за нова безбедносна архитектура во Европа, потребата од запирање на натамошното проширување на НАТО кон Исток и можноста за неутрален статус на Украина. Кремљ потврди дека разговорот се одржал, но тоа не значи дека е постигната согласност за изнесените предлози. Токму затоа значењето на средбата не треба да се бара во некаков однапред постигнат договор, туку во прашањата што таа ги поставува. Дали досегашниот модел на меѓународни односи, заснован врз блоковски поделби, воено-политички притисоци и асиметрија на моќта, може да обезбеди долгорочен мир? Или е неопходно да се отвори нова дипломатска и интелектуална дебата за правилата според кои ќе функционира светот во наредните децении?
ЕВРОПСКАТА БЕЗБЕДНОСТ И ПРИНЦИПОТ НА НЕДЕЛИВА БЕЗБЕДНОСТ
Една од централните идеи на Сакс е принципот на неделива безбедност – концепција според која ниту една држава не треба да ја зајакнува сопствената безбедност на начин што ќе ја загрозува безбедноста на друга. Овој принцип има свои корени во европската дипломатска традиција и документите на ОБСЕ, но неговото практично толкување останува предмет на длабоки политички несогласувања.
Русија го смета проширувањето на НАТО кон Исток за закана по своите стратешки интереси, додека западните држави го нагласуваат правото на секоја суверена земја самостојно да го избира своето сојузништво.
Меѓу овие две позиции се наоѓа едно од најзначајните прашања на современата меѓународна политика. Имено, како да се воспостави систем во кој безбедноста нема да биде привилегија на помоќните, туку заедничка и меѓусебно гарантирана вредност?
Ова прашање бара повеќе од политички изјави. Тоа бара сериозна експертска расправа, нови механизми за контрола на вооружувањето, обновување на стратешкиот дијалог, договори за спречување воени инциденти и институционални гаранции за почитување на меѓународното право.
УКРАИНА – ТЕСТ ЗА НОВАТА ДИПЛОМАТИЈА
Можниот неутрален статус на Украина е едно од најконкретните прашања во размислувањата на Сакс. Историските искуства на Австрија и Швајцарија можат да послужат како предмет на анализа, но украинскиот случај има свои специфичности и не може механички да се преслика врз постојни модели. Секоја одржлива мировна формула мора да ги земе предвид и безбедносните барања на Русија и правото на Украина на суверенитет, територијален интегритет и самостојно одлучување за својата иднина. Затоа, неутралноста може да биде предмет на сериозни преговори само доколку произлегува од суверена одлука на Украина и е придружена со јасни, меѓународно гарантирани механизми за нејзина безбедност. Мирот не може да биде наметната политичка формула, ниту привремено замрзнување на конфликтот. Тој мора да биде резултат на договор што ќе создаде услови за долгорочна стабилност.
ОД УКРАИНСКАТА КРИЗА ДО НОВ ГЛОБАЛЕН ДОГОВОР
Можеби најзначајниот аспект на разговорот меѓу Сакс и Путин е тоа што европската безбедност ја поставува во контекст на пошироките промени во меѓународниот поредок.
Светот денес се соочува со процес на прераспределба на економската, технолошката и политичката моќ. Подемот на Кина, променетата позиција на Русија, стратегиските дилеми на САД и сè поголемото влијание на земјите од глобалниот југ ја доведуваат во прашање досегашната архитектура на меѓународните односи. Во таа смисла, АПЕК не е само економски форум. Тој е и простор во кој се препознаваат контурите на новата глобална реалност. Прашањата за трговијата, енергетиката, вештачката интелигенција, технолошкиот развој и синџирите на снабдување сè повеќе се поврзуваат со прашањата за безбедноста и распределбата на светската моќ. Тука се отвора и една суштинска дилема за тоа дали новиот светски поредок ќе биде само резултат на променетата рамнотежа меѓу големите сили или ќе создаде можност за поправедно учество на сите држави во меѓународното одлучување?
МУЛТИЛАТЕРАЛИЗАМ НАМЕСТО НОВИ СФЕРИ НА ВЛИЈАНИЕ
Идејата за поправеден меѓународен поредок не подразбира замена на една доминантна сила со друга, ниту воспоставување нова поделба на светот на сфери на влијание. Напротив, нејзината суштина треба да биде во создавањето правила што ќе важат за сите, без оглед на нивната воена, економска или политичка моќ.
Тоа подразбира обновување на улогата на Обединетите нации, јакнење на меѓународното право, реформа на глобалните финансиски институции и создавање порамноправни механизми за учество на земјите во развој во светското одлучување. Но таква промена не може да се случи без сериозен дијалог меѓу големите сили. Вашингтон, Москва и Пекинг имаат посебна одговорност за спречување глобална ескалација, нуклеарна конфронтација и нова блоковска поделба. Истовремено, Европа, Индија, земјите од Африка, Латинска Америка и другите регионални актери не смеат да бидат сведени на набљудувачи на процесите што непосредно ја определуваат нивната иднина. Токму тука разговорот на Сакс со Путин добива дополнителна политичка димензија. Тој ја отвора можноста за преиспитување на досегашните стратегиски претпоставки и за враќање на дипломатијата како основен инструмент за решавање на меѓународните спорови.
МИРОТ КАКО ПОЧЕТОК НА НОВА ЕРА
Разговорот меѓу Сакс и Путин не е мировен договор, ниту доказ дека е постигната нова политичка согласност меѓу Москва и Вашингтон. Неговото вистинско значење е во прашањата што ги отвора за иднината на европската безбедност и глобалното управување.
Дали светот може да премине од логиката на конфронтација кон логиката на соработка? Може ли безбедноста да се гради врз заемно почитување наместо врз страв и воено надмудрување? И, најважно, дали промената на глобалната рамнотежа на моќта може да биде искористена за создавање поправеден меѓународен систем, во кој и малите и големите држави ќе имаат еднакво право на суверенитет, достоинство и развој? Тоа се прашања што ги надминуваат Украина, Русија, НАТО и САД. Тие се однесуваат на иднината на човештвото во свет во кој нуклеарните ризици, економските нееднаквости, климатските предизвици и технолошките револуции бараат нови форми на глобална одговорност. Можеби токму затоа најважната порака од разговорот во Шенжен не е во некој конкретен политички предлог, туку во потребата повторно да се отвори големата светска дебата за мирот, правдата и меѓународниот поредок. Новата ера нема да започне само со промена на односот на силите туку и со подготвеноста на државите да се договорат за правила што ќе обезбедат безбедност, развој и достоинство за сите. Р.С.
Џефри Сакс – глас на американската експертска јавност
Посебното значење на Џефри Сакс произлегува и од неговата позиција во американската академска и експертска јавност. Тој не е официјален претставник на американската администрација и неговите ставови не можат да се третираат како официјална политика на Вашингтон. Но неговото учество во разговор со рускиот претседател покажува дека во западната академска и интелектуална средина постојат влијателни гласови што бараат преиспитување на конфронтациската логика и враќање кон дипломатијата. Особено е значајно што ваквите прашања не се само политички. Тие бараат и научна, економска, безбедносна и историска анализа. Односите меѓу големите сили, економската меѓузависност, енергетската безбедност, климатските промени, технолошкиот развој и опасноста од нуклеарна конфронтација се поврзани процеси, кои не можат да се решаваат изолирано. Затоа е потребно меѓународната дебата да се прошири и надвор од тесните дипломатски кругови, со поголемо учество на универзитетите, научните институции, независните експерти и меѓународните организации. Р.С.


































