Фото: ЕПА

КИНА, РУСИЈА И САД СО ЗАЕДНИЧКА ДЕКЛАРАЦИЈА ЗА МИР

Претседателот на Кина, Си Џинпинг, претседателот на Русија, Владимир Путин и претседателот на САД, Доналд Трамп, во Шенжен се договорија за реформи на ОН, енергетска стабилност, почитување на државниот суверенитет и дијалог за намалување на нуклеарните ризици. Во време на продлабочени меѓународни конфронтации, војни и нарушена глобална безбедносна архитектура, лидерите на трите најголеми светски сили – Кина, Русија и Соединетите Американски Држави- постигнаа заеднички договор за неколку прашања од суштинско значење за иднината на меѓународните односи.
Кинескиот претседател Си Џинпинг, рускиот претседател Владимир Путин и американскиот претседател Доналд Трамп се сретнаа на 19 ноември 2026 година во Шенжен, Кина, каде што разменија мислења за актуелната меѓународна ситуација и се обврзаа на зачувување на стратешката стабилност и меѓународната безбедност.
По средбата беше објавена заедничка декларација со четири клучни точки, кои се однесуваат на реформата на Обединетите нации (ОН), стабилноста на енергетските текови, принципот на државна согласност и имунитетот на државните функционери, како и спречувањето нуклеарна војна. Во продолжение пренесуваме сублимат од четирите точки на декларацијата.

ЗАЕДНИЧКА ДЕКЛАРАЦИЈА ЗА МИР НА ЛИДЕРИТЕ НА КИНА, РУСИЈА И САД

1. Како постојани членки на Советот за безбедност на Обединетите нации, Кина, Русија и Соединетите Американски Држави се обврзаа да работат на реформа на ОН, со цел Организацијата поефикасно да одговори на глобалните предизвици и да ја исполни својата основна мисија за одржување на меѓународниот мир и безбедност.
2. Трите земји планираат да ги зголемат производството и снабдувањето со рафинирани нафтени деривати, во интерес на сите народи. Тие повторно ја потврдија важноста на стабилните енергетски текови.
3. Тројцата шефови на држави констатираа дека принципот на согласност на државите и почитувањето на имунитетот на државните функционери се од најголема важност. Тие се согласија дека Меѓународниот кривичен суд и другите слични институции не смеат да ја злоупотребуваат својата надлежност.
4. Тројцата шефови на држави повторно потврдија дека нуклеарна војна не може да се добие и дека никогаш не смее да се води. Трите земји ќе водат дијалог за намалување на нуклеарните ризици и спречување на ширењето на нуклеарното оружје.


Новинарски осврт

Шенжен – почеток на нова геополитичка рамнотежа и можност за нова соработка меѓу големите сили и поодржлив меѓународен поредок

Средбата во Шенжен отвора можност за нов облик на соработка меѓу Вашингтон, Москва и Пекинг, но она што е уште поважно е дека се наѕира и нешто многу позначајно, имено обид трите најголеми сили да придонесат кон стабилизирање на меѓународниот поредок во време кога неговите темели се сериозно разнишани. Фактот што тие за првпат седнуваат на иста маса и настапуваат со заедничка декларација претставува важен дипломатски сигнал дека и во услови на длабоки политички, економски и стратегиски разлики постои простор за дијалог, усогласување на интересите и градење заеднички одговори на предизвиците што го засегаат целиот свет. Во крајна линија, стабилноста на меѓународниот поредок не е само интерес на големите сили туку и предуслов за мир, економски развој и благосостојба на сите држави и нивните граѓани. Средбата на Доналд Трамп, Владимир Путин и Си Џинпинг во Шенжен затоа не треба да се третира како обичен дипломатски настан. За првпат лидерите на трите најголеми нуклеарни сили и постојани членки на Советот за безбедност на ОН настапуваат во заеднички формат со декларација што ги утврдува нивните општи и заеднички интереси. Тоа само по себе претставува политичка порака, не само до јавноста во трите држави туку и до остатокот од светот. Особено е значајно тоа што, наместо исклучиво да ги истакнуваат меѓусебните разлики, трите сили испраќаат сигнал дека постојат прашања од глобално значење за кои соработката е можна и неопходна.

1Првата точка, посветена на реформата на Обединетите нации, е можеби најзначајна од институционален аспект. Организацијата создадена во 1945 година сè потешко ги одразува денешната распределба на глобалната моќ и променетата политичка и економска реалност. Кина и Русија одамна бараат промени во меѓународниот систем, додека Трамп отворено ја доведува во прашање ефикасноста и финансиската оправданост на дел од меѓународните институции. Нивното приближување околу реформата на ОН отвора можност за поширока дебата за модернизација на глобалното управување и за поголема ефикасност на институциите што треба да им служат на сите држави. Притоа, вистинската вредност на реформата ќе зависи од тоа дали таа ќе овозможи поправедна застапеност на различните региони и развојни интереси или ќе се сведе на ново прераспределување на влијанието меѓу најмоќните држави. Оттука, предизвикот е да се изгради систем во кој поголемата одговорност на големите сили ќе биде придружена со поголем простор за учество на другите.

2 Втората точка, за енергетската стабилност и зголемувањето на производството и снабдувањето со рафинирани нафтени деривати, има директна геоекономска тежина. Енергетската сигурност е една од основните претпоставки за стабилно функционирање на светската економија, индустрискиот развој и подобрувањето на животниот стандард. Русија располага со огромни енергетски ресурси, Кина е една од најголемите светски индустриски и потрошувачки сили, а САД имаат значајно влијание врз глобалните енергетски пазари. Нивната координација би можела да придонесе кон постабилно снабдување, попредвидливи пазари и намалување на ризиците од енергетски нарушувања, со позитивни последици и за државите што зависат од увозот на енергенти. Декларацијата не предвидува конкретни квоти, механизми или рокови, па засега станува збор повеќе за политичка определба отколку за целосно дефинирана енергетска стратегија. Следниот чекор би бил овие начела да се преточат во практична соработка што ќе ги земе предвид и енергетската достапност и долгорочната одржливост.

3 Третата точка е политички особено чувствителна. Формулацијата за државната согласност и имунитетот на државните функционери, како и ставот дека Меѓународниот кривичен суд не смее да ја пречекорува или злоупотребува својата надлежност, отвораат важни прашања за односот меѓу државниот суверенитет и меѓународното право. За Путин ова прашање има непосредна политичка димензија поради налогот за апсење издаден од МКС во врска со наводни воени злосторства во Украина. За Трамп, пак, тоа се надоврзува на долгогодишните американски приговори кон надлежноста на Судот. Кина, исто така, не е членка на Римскиот статут. Оттука, заедничката формулација покажува дека трите сили препознаваат заеднички интерес во заштитата на државниот суверенитет и во дефинирањето на границите на меѓународната јурисдикција. Суштинскиот предизвик е да се постигне рамнотежа меѓу почитувањето на суверенитетот и зачувувањето на механизмите за меѓународна одговорност. Тие две начела не би требало да се исклучуваат, бидејќи довербата во меѓународниот поредок зависи и од почитувањето на државите и од доследното спроведување на меѓународното право.

4 Четвртата точка, за нуклеарната безбедност, има најголемо значење за долгорочната стабилност на светот. Пораката дека нуклеарна војна не може да се добие и никогаш не смее да се води не е нова, но добива посебна тежина кога повторно и заеднички ја потврдуваат Вашингтон, Москва и Пекинг. Особено во услови на забрзано модернизирање на нуклеарните арсенали и слабеење на досегашните механизми за контрола на вооружувањето. Истекувањето на договорот Нов СТАРТ меѓу САД и Русија во февруари 2026 година дополнително ја нагласува потребата од нови преговори и поширок меѓународен дијалог. Вклучувањето на Кина во ваквите разговори би било значаен чекор кон создавање поцелосна рамка за нуклеарна стабилност. Декларацијата не содржи бројчени ограничувања, временски рокови, механизми за инспекција ниту обврзувачки правила. Затоа, заедничката изјава треба да се разбере како важна политичка основа за продолжување на дијалогот, чија вистинска вредност ќе зависи од подготвеноста на трите држави да ја претворат во конкретни договори и мерки за намалување на нуклеарните ризици.

Поглед и на она што го нема во декларацијата

Она што исто така привлекува внимание е и нешто што го нема во декларацијата. Имено, две од најголемите воени кризи со директни последици врз глобалната безбедност (Украина и Иран) не се споменати во четирите точки. Иако, според извештаите од самитот, биле дел од пошироките разговори, нивното изоставување од заедничкиот документ покажува дека усогласувањето околу општите принципи е полесно отколку постигнувањето заеднички ставови за конкретните конфликти. Сепак, тоа не ја намалува важноста на фактот дека трите сили успеале да утврдат области во кои соработката е можна, и покрај различните позиции и интереси. Тука се открива и вистинската природа на новото приближување. Вашингтон, Москва и Пекинг не стануваат сојузници, ниту нивните економски, воени и стратегиски интереси престануваат да се разликуваат. Но очигледно е дека постојат прашања на кои сите три сили имаат заеднички интерес да воспостават правила на меѓусебна комуникација, да ја намалат недовербата и да избегнат неконтролирана ескалација. Тоа е важен предуслов за создавање попредвидлива меѓународна средина, во која политичката конкуренција нема нужно да значи конфронтација, а економската поврзаност може да продолжи да биде извор на заеднички просперитет. Во таа смисла, Шенжен може да се покаже како почеток на нов дипломатски формат, а не како договор за поделба на светот, туку како обид најмоќните држави да ги усогласат своите интереси и да преземат поголема одговорност за стабилноста на меѓународниот поредок.
За помалите држави, особено оние што зависат од меѓународното право, мултилатералните институции и безбедносните гаранции, ваквото приближување отвора и дополнителни прашања, како што е на пример колкав простор ќе остане за суверениот избор на помалите држави, доколку големите сили почнат меѓусебно да ги договараат правилата на глобалната игра. Но, од друга страна, пак, стабилизирањето на односите меѓу трите најголеми сили би можело да создаде поповолни услови и за помалите држави, особено ако соработката се темели врз инклузивност, почитување на меѓународното право и заеднички економски интереси.
Затоа, декларацијата од Шенжен треба да се гледа и како порака за можностите на соработката и како потсетник на одговорноста што ја носи глобалната моќ. Мирот не може да се гради само врз договори меѓу најсилните, доколку во нив нема место за интересите, безбедноста и развојот на преостанатите. По Шенжен, вистинската тежина на овој самит ќе се мери според тоа дали тие ќе бидат подготвени декларативните принципи да ги претворат во конкретни договори и политички одлуки што ќе донесат поголема стабилност, економска предвидливост и благосостојба. Шенжен можеби не го означува раѓањето на новиот светски поредок. Но покажува дека и во време на длабоки глобални поделби постои простор најмоќните актери да започнат разговор за негово поодговорно, постабилно и попросперитетно обликување. П.Р.