Кој ќе ги дели картите по Шенжен?!

„Политиката може да биде и уметност на невозможното, уметност да се
подобриме себеси и да го подобриме светот.“

– Вацлав Хавел, од првото новогодишно обраќање како претседател на Чехословачка, 1 јануари 1990 година

Во јануари 2026 година во Давос канадскиот премиер Марк Карни раскажа приказна за еден продавач на зеленчук. Секое утро меѓу гајбите со кромид и моркови човекот ставал картон со натпис „Пролетери од сите земји, обединете се!“.Со картонот им давал до знаење на властите дека и денес ќе си ја гледа работата. И соседот го ставал истиот натпис. Од улицата изгледало како сите да се согласуваат. Зад излозите, секој си знаел зошто молчи. Со таа слика од Вацлав Хавел, Карни го опиша меѓународниот поредок од кој со години имала корист и Канада. Владите зборувале за правила што важат за сите, знаеле дека најсилните си дозволуваат исклучоци и ја прифаќале таа цена за извесна сигурност. Во Давос, Карни рече дека таа спогодба веќе не функционира. Денис Смол, во „Егзекјутив интелиџенс ривју“ (Executive Intelligence Review), го постави и економското прашање. Колку долго институциите можат да издржат ако финансиската шпекулација добива предност пред производството и јавните инвестиции? Нам во Македонија тоа прашање ни е блиско и јасно. Колку слободно одлучуваме кога цената на енергијата, парите за патиштата и пристапот до пазарите зависат од одлуки донесени на друго место?
Десет месеци подоцна, САД, Русија и Кина седнаа на иста маса во Шенжен. Вреди да се сетиме што им рече Френклин Делано Рузвелт на Американците во Чикаго во 1932 година. „Ви ветувам вам и си ветувам себеси дека ќе се заложам за нов договор за американскиот народ“. Земјата беше во Големата депресија. Банки пропаѓаа, луѓе остануваа без работа, семејства ги губеа заштедите. Рузвелт го нарече своето ветување „Нов договор“ (New Deal). Во англискиот јазик deal значи и договор и делење карти. За Американците, тоа ветување доби смисла кога се претвори во банкарски реформи, работни места преку јавни проекти и социјално осигурување. По истата мерка треба да го читаме и Шенжен. Ако навистина се делат картите одново, кој ќе добие место, чиј глас ќе се слушне и што ќе направиме ние за Македонија да учествува додека се пишуваат новите правила?

ЧЕТИРИ ТОЧКИ ОД ШЕНЖЕН

На 19 ноември 2026 година, на маргините на самитот на Азиско-пацифичката економска соработка во Шенжен, Доналд Трамп, Владимир Путин и Си Џинпинг првпат седнаа на заедничка средба во тој состав. Потоа беше објавена декларација за мир во четири точки. Истиот текст го објавија Белата куќа и кинеското Министерство за надворешни работи.
Во првата точка САД, Русија и Кина се заложија за реформа на ОН, повикувајќи се на одговорноста што ја имаат како постојани членки на Советот за безбедност. Во втората најавија дека планираат да ги зголемат производството и снабдувањето со рафинирани нафтени деривати. Во третата ја нагласија важноста на согласноста на државите и на имунитетот на државните функционери, со порака дека Меѓународниот кривичен суд и сродните тела не смеат да ја злоупотребуваат својата надлежност. Во четвртата, потврдија дека нуклеарна војна не може да се добие и дека никогаш не смее да се води. Најавија дијалог за намалување на нуклеарните ризици и за спречување на ширењето на нуклеарното оружје. Во декларацијата за мир нема ниту збор за војните во Украина и Иран.
Кај реформата на ОН има и едно сосема практично прашање. Што точно сакаат да менуваат? ОН веќе работат на реформи преку иницијативата ОН80, која опфаќа прашања за ефикасноста, мандатите и структурата на системот. Одделно, во Генералното собрание се водат меѓувладини преговори за составот и начинот на работа на Советот за безбедност. Декларацијата од Шенжен остава отворено дали тројцата мислат на буџетот и агенциите, на нови места во Советот или и на самото вето. За тоа ќе судиме кога ќе понудат конкретен предлог.
Во меѓувреме, во Њујорк веќе има конкретни предлози. Африканската унија бара најмалку две постојани места за Африка, со право на вето сè додека тоа право постои. Други држави предлагаат повеќе избрани места, подолги мандати и можност за повторен избор. Се разгледува и ротирачко место за малите островски држави во развој. Замислете што би значело тоа за една земја за која покачувањето на морското ниво е прашање на опстанок. Би можела сама да објасни што ја загрозува во телото што расправа за меѓународната безбедност. Во работниот документ на копретседавачите на преговорите од 10 јуни 2026 година се појавува и предлог за дополнително двегодишно место за Источна Европа. Токму тука расправата станува конкретна за Македонија.

ФРАНЦИЈА ЈА НЕМА, БРИТАНИЈА ЈА НЕМА, ЈА НЕМА НИ ЕВРОПА

Париз и Лондон се политичките губитници на средбата во Шенжен. Имаат две постојани места во Советот за безбедност, две права на вето и дипломатски апарати што знаат да му објаснат на светот колку се важни. Во Шенжен, другите три постојани членки ја усогласија својата заложба за реформа на ОН без нив. Го немаше ни Брисел, со сета негова машинерија за заеднички позиции. На таа маса никој не ја праша Европа какви Обединети нации сака.
Истиот ден европските сојузници на Украина се собраа во Берлин и ја изложија својата позиција за војната и за безбедноста на својот континент. Има нешто поразително во таа слика за „европските елити“. Додека во Берлин зборуваа под кои услови може да се разговара за европската безбедност, во Шенжен тројца други го отворија прашањето за иднината на светската организација. Париз, Лондон и Брисел можат да објават уште десет соопштенија за својата улога. Би било поинтересно да покажат кој нивен предлог е доволно силен за Вашингтон, Москва и Пекинг да мора да го земат предвид.
Членот 108 од Повелбата на Обединетите нации сè уште им дава на Франција и Британија силна правна позиција. За да стапи во сила измена на Повелбата, потребни се двотретинско мнозинство во Генералното собрание и ратификација од две третини од членките на ОН, вклучително и од сите пет постојани членки. Париз и Лондон можат да запрат измена со тоа што нема да ја ратификуваат. Ако тоа е единственото што ќе го понудат во расправата, ќе си го зачуваат правото да го запрат туѓиот текст, а пред тоа ќе им препуштат на другите да го напишат. За две држави што сакаат да ги сметаме за светски сили, тоа е прилично скромна амбиција.
Ако САД, Русија и Кина се усогласат за конкретен предлог, а зад него застанат држави од повеќе континенти, Париз и Лондон ќе мора да изберат. Или ќе преговараат за текст во кој ќе внесат дел од своите барања, или ќе ја преземат политичката одговорност за блокирање на реформата.
Најизгледен е договор за проширување на Советот за безбедност со нови избрани места. Во 1965 година Советот за безбедност веќе се прошири од 11 на 15 членки, со четири дополнителни избрани места. И тогаш беше потребна ратификација од сите пет постојани членки. И денес ќе треба да се договорат бројот на новите места и нивната распределба меѓу регионите.

ПО ШЕНЖЕН, ВРЕМЕ Е МАКЕДОНИЈА ДА СЕ ПОДГОТВИ

Она што се случи во Шенжен е добра вест за Македонија. Разговорот се враќа кон организацијата во која веќе имаме свое место, свој глас и право да излеземе со сопствен предлог. За разлика од Брисел, кој ни ветува место без право на глас!
Во Шенжен беше изговорено нешто што треба внимателно да го слушнеме. Во своите настапи, Си Џинпинг зборуваше за почитување на суверенитетот и територијалниот интегритет, за правото на државите да го избираат својот пат на развој и за немешање во нивните внатрешни работи. Владимир Путин се повика на суверената еднаквост и немешањето во односите меѓу трите сили. Доналд Трамп ја истакна нивната одговорност за намалување на нуклеарната опасност и потребата споровите да се решаваат преку дијалог.
Нашиот интерес е принципите што големите ги бараат еден од друг да важат и во нивните односи со малите држави. Ако суверената еднаквост вреди во односите меѓу Вашингтон, Москва и Пекинг, вреди и кога на маса се безбедноста и иднината на земја со два милиона жители. За Македонија, независноста значи самите да ги утврдуваме своите интереси, да ги избираме партнерствата и да зборуваме во свое име кога се решава за прашања што нè засегаат. За тоа имаме правна основа во членот 2 од Повелбата на ОН, кој ја утврдува суверената еднаквост на сите членки. Во Генералното собрание нашиот глас се брои исто како гласот на секоја од трите држави што седеа во Шенжен.

ДАЛИ ПОВТОРНО ЌЕ ЈА ИСПЕЕМЕ „ХЕЈ, СЛОВЕНИ“?

„Хеј, Словени, још сте живи, ријеч наших дједова…“ Кога ќе ги слушневме првите тактови, станувавме. Некои пееја, други молчеа. Многумина од нас ја паметат песната и од плочата на сараевското „Бијело дугме“. Групата го отвори својот албум од 1984 година со „Хеј, Словени“, во обработка на Горан Бреговиќ. А приказната за таа песна започнала век и половина порано, на улиците на Прага, со еден човек што се загрижил дека еден јазик може да замолчи во сопствениот град.
Во 1834 година словачкиот свештеник и поет Само Томашик минувал низ Прага. Според неговиот запис, го погодило тоа што на прашките улици почесто слушал германски отколку чешки. Се запрашал што ги чека Словаците ако и во Прага чешкиот толку тешко си го наоѓа местото. Од стравот дека германизацијата ќе ги потисне јазиците на словенското население, го напишал текстот врз мелодијата на полската мазурка на Домбровски. Полска му ја дала мелодијата, Прага му ја дала причината, а Томашик во песната го ставил она што се плашел дека неговите потомци ќе го изгубат. Песната подоцна станала југословенска химна. Нам, Македонците, таа мака ни е позната. Знаеме како звучи кога некој друг ќе си земе право да ни објасни од каде ни е јазикот и како треба да се читаме во сопствената историја.
Денес можеме таа блискост да ја претвориме во конкретна соработка. Со земјите што би ги поканиле на работен разговор во Њујорк, каде што сме во иста регионална група во Обединетите нации. Секоја од нив има свои интереси и свои сојузништва. Имаме и едно прашање за кое вреди да седнеме на иста маса. Можеме ли заедно да побараме уште едно избрано место за нашиот регион во Советот за безбедност?
Денес источноевропската група има едно избрано место во Советот. Државите од регионот можат да се кандидираат за него, а членката ја избира Генералното собрание. Со уште едно место, две избрани држави од нашата група би можеле истовремено да учествуваат во работата на Советот. За Македонија тоа би било уште една можност да се кандидира. Ако ја добиеме довербата, две години би учествувале во расправите, во усогласувањето на текстовите и во гласањето. Замислете ја разликата меѓу тоа да ја прочитаме усвоената резолуција во Скопје и да имаме наш дипломат во Њујорк додека сè уште се договара што ќе пишува во неа.
Некогаш станувавме кога ќе ги слушневме првите тактови на „Хеј, Словени“. Денес можеме да седнеме на иста маса, да се сослушаме и да напишеме заеднички предлог. Ако од Варшава до Скопје успееме да се договориме за нешто што на помалите држави ќе им даде поголема можност да учествуваат во одлуките што ги засегаат, старата песна ќе добие смисла и за оние што никогаш не станале на нејзините први тактови.

ОД БРИСЕЛ ДО ЊУЈОРК – ШТО ТРЕБА ДА НАПРАВИ МАКЕДОНИЈА?

Додека во Брисел преговараме за членство во Европската Унија, во Генералното собрание на ОН веќе имаме глас. И таму треба да работиме. Во разговорите за стабилноста на Балканот можеме со конкретни факти да покажеме како споровите околу јазикот, идентитетот и историјата ја поткопуваат довербата меѓу соседите и да предложиме како таа доверба да се обнови.
Советот за безбедност има пет постојани и десет избрани членки. И денес, како членка на ОН, Македонија може во рамките на членот 35 од Повелбата да му укаже на Советот или на Генералното собрание на конкретен спор или состојба што може да доведе до тензии меѓу државите или да предизвика спор. Ако Владата оцени дека има основа за таков чекор, треба однапред да утврди за кој спор станува збор, со кои докази располага, до кое тело ќе се обрати и што конкретно ќе побара од него.
Првиот чекор е во Скопје. Во следните шест месеци Владата треба да усвои позиција за реформата на ОН и да ѝ даде на нашата Постојана мисија во Њујорк мандат, луѓе и средства. Мисијата треба да ја подготви македонската позиција за регионалната стабилност и да ги отвори првите разговори за дополнителното место за Источна Европа во Советот.
Вториот чекор е да собереме поддршка во Њујорк. Да ги поканиме Полска, Чешка, Словачка, Хрватска, Босна и Херцеговина, Словенија, Србија и Црна Гора на работна средба. Да одиме со краток текст што секој од присутните ќе може да го испрати во својата престолнина. Во него да кажеме зошто на регионот му е потребно уште едно место и да предложиме државите навреме да ги најавуваат своите кандидатури. Така и земјите што ретко добиваат можност да учествуваат во работата на Советот ќе имаат време да обезбедат поддршка. Ако го усогласиме текстот, можеме да им го предложиме на сите членки на источноевропската група, а потоа да побараме поддршка и од други региони. И таму има држави што добро знаат како изгледа со години да чекаш ред за место на кое се носат одлуки што те засегаат.
Паралелно, Владата треба да утврди за кој изборен циклус можеме да собереме доволно гласови и да почне да ја гради македонската кандидатура за непостојана членка на Советот за безбедност. Таа работа можеме да ја почнеме според правилата што важат денес.
По Шенжен, за првиот чекор веќе имаме и повод и предлог. Владата во Скопје треба да го даде мандатот. Постојаната мисија во Њујорк треба да ја испрати поканата.

„ХЕЈ, СЛОВЕНИ“ – ЌЕ ГИ ДЕЛИМЕ ЛИ КАРТИТЕ ИЛИ ПАК ЌЕ НИ ГИ ДЕЛАТ?

Од Егејот до Балтичко Море, од Јадранот и Црно Море, зборуваме за простор на кој живеат околу 100 милиони Словени. Ќе нè обедини ли духот на „Хеј, Словени“ околу едно заедничко барање – уште едно место за Источна Европа во Советот за безбедност на ОН? Вистинскиот испит ќе дојде потоа. Ќе умееме ли со истата решителност да настапиме и во Европската Унија, кога на маса ќе бидат нашите граници, нашите јазици, нашата економија и иднината на нашите деца? Ќе застанеме ли еден до друг и тогаш кога притисокот ќе падне само врз еден од нас? Токму тогаш се гледа колку вреди секој договор за заеднички настап.
Премногу долго секој од нас влегуваше сам на разговор, со надеж дека за него ќе направат исклучок. А кога ќе дојдеше редот на соседот, молчевме, како неговата судбина утре да не може да стане наша. Еве шанса да почнеме поинаку. Денес бараме уште едно место во Њујорк. Утре во Брисел ќе треба заедно да го браниме правото да одлучуваме за работите што нè засегаат.
И ако „Хеј, Словени“ сè уште има што да ни каже, тогаш нека се чуе токму во мигот кога некој ќе посака повторно да ги подели картите, а од нас ќе очекува само да ја одиграме раката што ни ја дал. Тогаш да се присетиме на мисијата на светите Кирил и Методиј и на светите Климент и Наум, кои од Охрид го продолжија нивното дело. Со писменоста тие им дадоа на словенските народи можност да го запишат својот збор на свој јазик. Од тој дух треба да тргнеме и денес. Ако пред повеќе од илјада години можевме да го запишеме својот збор, зар денес ќе чекаме друг да ни го даде?

Тони Менкиноски