- Бројките за првите шест месеци од 2026 година се предупредување, а не успех. Предлагам воведување на тригодишен развоен план за туристички субвенции, со јасно дефинирани пазари, цели и индикатори. Секој поддржан пазар треба да има своја анализа. Секој туроператор треба да има мерлив резултат. Секој вложен денар треба да има измерен ефект. И ако одредена мерка три години не создава доволен резултат – таа треба да се промени или да се укине
Македонскиот туризам повторно има проблем со најважното нешто – резултатите. Официјалните податоци за првите шест месеци од 2026 година не оставаат многу простор за еуфорија. Наместо значаен раст, туристичкиот сектор влегува во втората половина од годината со намалување на бројот на туристи и ноќевања во споредба со истиот период минатата година. Тоа не е статистичка катастрофа, но е сериозно предупредување.
Уште посериозно е што ова се случува во услови кога државата издвојува значителни средства за поддршка и промоција на туризмот. За 2026 година, меѓу другото, се предвидени 150 милиони денари за субвенционирање странски организиран туристички промет. Токму затоа мора да го поставиме непријатното, но неопходно прашање: Дали проблемот е во недостигот од пари или во начинот на кој ги трошиме? Одговорот, според резултатите, сè повеќе упатува на второто.
1. Немаме доволно јасна туристичка стратегија, туку збир на активности
Првата причина е системска. Македонија сè уште нема доволно јасно позициониран туристички производ што ќе одговори на едно едноставно прашање: зошто туристот да ја избере Македонија, а не Албанија, Црна Гора, Србија, Бугарија или Словенија? Го имаме Охрид, но немаме целосно интегриран охридски туристички производ. Ги имаме Маврово, Пелистер, Шар Планина, Крушево, Кратово, Стоби, Хераклеја, вино, гастрономија, бањи, рурални средини, национални паркови и огромен културен потенцијал. Но премногу често тие функционираат како одделни точки на туристичката карта наместо како поврзан национален туристички производ. Туризмот не се развива само со настани, саеми, промотивни материјали и субвенции. Потребни се производ, пазар, транспорт, инфраструктура, дигитална продажба, човечки ресурси и јасна целна група. Без тоа, промоцијата станува сама на себе цел. А туризмот не се развива со промоција на нешто што не сме го организирале како конкурентен производ.
2. Моделот на субвенции мора итно да се преиспита
Ова е можеби најнепријатното прашање, но и едно од најважните. Зголемувањето на буџетот за субвенции автоматски не значи зголемување на бројот на туристи. Токму резултатите од 2026 година треба да бидат повод за сериозна анализа на постојниот модел.
Државата издвојува значајни средства за привлекување странски организиран туристички промет, но ако паралелно со зголемувањето на јавната финансиска поддршка немаме пропорционален и одржлив раст на туристите, ноќевањата, просечниот престој и туристичката потрошувачка, тогаш мора да се постави прашањето за ефикасноста на моделот. Не е доволно да кажеме колку милиони денари сме издвоиле. Треба да знаеме – колку дополнителни туристи донел секој денар; колку дополнителни ноќевања; од кои пазари; колкав бил нивниот просечен престој; колку потрошиле; колкав бил реалниот поврат за државата и локалната економија. Ако овие показатели не се мерат системски, тогаш субвенцијата ризикува да стане буџетска ставка без доволно прецизна развојна логика.
Затоа моделот не треба само да се зголемува. Потребно е да се реформира. Наместо автоматско зголемување на средствата, потребни се систем на анализа, мерливи индикатори и резултатски критериуми.
Предлагам воведување на тригодишен развоен план за туристички субвенции, со јасно дефинирани пазари, цели и индикатори. Секој поддржан пазар треба да има своја анализа. Секој туроператор треба да има мерлив резултат. Секој вложен денар треба да има измерен ефект. И ако одредена мерка три години не создава доволен резултат – таа треба да се промени или да се укине. Не ни требаат поголеми субвенции по секоја цена. Ни требаат развојни субвенции.
3. Воздушната поврзаност станува сериозна слабост
Втората структурна слабост е поврзаноста. Македонија е мала дестинација и не може да очекува сериозен раст на странските туристи ако нема стабилна, конкурентна и разновидна воздушна достапност. Секоја изгубена авиолинија не е само проблем за патниците. Тоа е потенцијално изгубен туристички пазар. Особено е опасно што авионската поврзаност предолго се третира како транспортно, а не како туристичко-економско прашање.
Авиокомпанијата не носи само патници. Таа носи туристи, деловни луѓе, инвестиции, дијаспора, студенти и нови пазари. Затоа Македонија мора да има долгорочна политика за воздушна поврзаност, а не само да реагира кога авиокомпанија ќе намали или ќе укине одредена линија.
4. Премногу зависиме од неколку пазари и од летната сезона
Третиот проблем е структурата на туристичката побарувачка. Во јуни странските туристи имаат доминантно учество, а Турција е еден од најзначајните изворни пазари. Тоа е позитивно, но истовремено е и предупредување. Доколку неколку пазари имаат непропорционално големо влијание врз резултатите, секоја промена во економските, политичките или во транспортните услови може директно да се одрази врз Македонија.
Уште поголем проблем е кратката туристичка сезона. Сè уште премногу го мериме туризмот преку летото и Охрид. Но земја со ваков природен и културен потенцијал мора да има туристички календар од 12 месеци. Зимски туризам, планински туризам, бањски туризам, вински туризам, рурален туризам, културен туризам, гастрономија, екотуризам, конгресен и деловен туризам, градски викенд-патувања. Проблемот не е дека Македонија нема што да понуди, проблемот е што не го претвораме потенцијалот во продаван туристички производ.
5. Домашниот туризам се намалува, а ние го игнорираме
Четвртиот проблем е падот на домашниот туристички пазар. Во првите шест месеци, домашните туристи се намалиле за 3,1 проценти, а домашните ноќевања за 3,3 проценти. Ова не треба да се објаснува само со економската состојба на населението. Проблемот е и во конкурентноста на домашниот туристички производ. Македонскиот граѓанин денес лесно може да избере викенд во Албанија, Србија, Грција или Бугарија. Треба да знаеме дека домашниот турист не е загарантиран клиент.
Ако сакаме повеќе домашни патувања, мора да создадеме конкурентни викенд-пакети, културни маршрути, гастрономски искуства, планински и рурални производи, тематски патувања и целогодишни понуди. Домашниот туризам не треба да биде социјална категорија. Тој треба да биде стабилен сегмент на националниот туристички пазар.
6. Го мериме бројот на туристи, а премалку ја мериме економската вредност
Постои уште еден суштински проблем – начинот на кој го мериме успехот. Туристичкиот успех не е само бројот на луѓе што ја поминале границата или се регистрирале во сместувачки објект. Прашањето е: колку потрошиле, колку долго останале, каде потрошиле, колкав приход останал во локалната економија, колку нови работни места се создале?
Ова е особено важно кога гледаме дека бројот на ноќевањата не го следи автоматски бројот на туристите. Тоа може да укажува на кратки престои и на туристички производ што сè уште не успева да го задржи посетителот доволно долго. А токму тука е економската суштина на туризмот. Не е целта само туристот да дојде. Целта е да остане, да потроши и повторно да се врати.
Не ни треба паника. Ни треба пресврт.
Резултатите од првата половина на 2026 година не треба да бидат причина за политичко надвикување. Треба да бидат причина за системска промена. Македонија има туристички потенцијал. Проблемот никогаш не бил во недостигот од атракции. Проблемот е што сè уште немаме доволно силен систем што од атракцијата создава туристички производ, од производот создава пазар, а од пазарот создава локален економски развој.
Затоа е потребна нова логика. Национален тригодишен развоен план за туризмот. Планот мора да содржи конкретни цели за туристи, ноќевања, просечен престој, потрошувачка, воздушна поврзаност, нови пазари и регионална распределба на туристичкиот промет.
Паралелно со тоа, потребна е целосна евалуација на субвенцискиот модел. Не повеќе пари по автоматизам, туку повеќе резултати по вложен денар. Ако одреден пазар дава резултат – вложувај повеќе. Ако не дава – анализирај, промени го моделот или прекини ја поддршката. Ако одреден туроператор носи квалитетен и одржлив туристички промет – поддржи го.
Но државата не смее да биде само финансиер на туристичкиот промет. Таа мора да биде стратег, регулатор и партнер во создавањето конкурентна дестинација. Бидејќи туризмот не треба да биде само статистичка категорија. Туризмот треба да биде двигател на македонската економија.
А бројките од првите шест месеци од 2026 година ни кажуваат нешто многу едноставно: Не ни треба само поголем туристички буџет. Ни треба подобар туристички модел. И ако сега не ја направиме таа промена, следната година можеби повторно ќе имаме повеќе средства, повеќе промотивни активности и повеќе ветувања – но не и повеќе туристи. Време е туризмот да престане да биде политика на трошење и да стане политика на резултат.
Доц. д-р Љупчо Јаневски, Факултет за туризам при Универзитетот „Скопје“
