- Кога Албанија бара јазична еднаквост за Албанците во Македонија, а истовремено занемарува да ја обезбеди истата еднаквост за Македонците во своите судници, таа не само што ја ослабува сопствената аргументација туку и ја изложува на сомнеж својата европска реторика. Овој парадокс ја разголува суштината – не може да се бара правда надвор ако дома се практикува неправда. Двостандардниот пристап не е само дипломатска слабост туку и морална противречност. Тој ја ослабува силата на аргументите за правата на Албанците во Македонија, бидејќи секој европски набљудувач ќе постави едноставно прашање – ако Албанија навистина верува во владеењето на правото и заштитата на малцинствата, зошто тие принципи не се доследно применети и во Голо Брдо, Мала Преспа и во другите региони каде што Македонците живеат со векови?
Во едно мало село во Голо Брдо, еден постар Македонец беше повикан како сведок во судска постапка. Тој зборуваше само на својот мајчин јазик – македонскиот, јазикот што го носеше од детството и што им го пренесуваше на своите внуци. Но во судницата немаше преведувач. Судијата го предупреди дека мора да зборува на албански, инаку неговото сведоштво нема да биде земено предвид. Старецот молчеше, со очи полни со немоќ, знаејќи дека вистината што ја носи во себе ќе остане непочитувана само затоа што не ја изговори на „правилниот“ јазик. Оваа сцена, иако мала и локална, е силна метафора за следнава контрадикцијата: Албанија бара јазична еднаквост за Албанците во Македонија, но во сопствените судници им ја ускратува истата таа еднаквост на Македонците. Тоа е како да се бара светлина за соседот, додека дома се остава сенка.
Министерката за Европа и надворешни работи на Албанија, Елиса Спиропали, неодамна јавно се обрати со зборови на пофалба за студентите Албанци во Македонија, нагласувајќи ја нивната „демократска артикулација“ на барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик. Во нејзината реторика ова не беше само техничка забелешка туку симболичен чин на поддршка за владеењето на правото, еднаквоста пред законот и за правата, кои, како што истакна, се веќе гарантирани со Уставот и постојното законодавство на Македонија. Со тоа Спиропали ја постави темата во поширок европски контекст – како прашање на демократска зрелост и институционална доследност. Но токму во тој момент се отвора една контрадикција што не може да се премолчи. Додека Албанија преку своето Министерство за надворешни работи бара јазична еднаквост за Албанците во Македонија, нејзините сопствени судови во практика често не обезбедуваат преведувач на македонски јазик за македонското малцинство. Тоа не е само административен пропуст туку суштинско кршење на право што е гарантирано со албанскиот устав и со европските стандарди за малцински права. Она што на хартија изгледа како уставна гаранција, во судниците на Албанија преминува во занемарена обврска, оставајќи ја македонската заедница без основна правна заштита и без признание на нејзиниот мајчин јазик.
Оваа споредба ја открива суштината на проблемот: симболична поддршка надвор, но недоследност дома. Албанија сака да биде гласна и видлива во одбрана на правата на својата дијаспора, претставувајќи се како заштитник на демократските вредности и јазичната еднаквост во соседството. Но истовремено, кога погледот се насочува кон внатрешноста, кон сопствените институции и судници, молкот станува оглушителен. Македонската заедница во Голо Брдо, Мала Преспа и во другите региони каде што Македонците живеат со векови, секојдневно се соочува со реални проблеми – недостиг од преведувачи, игнорирање на нивниот мајчин јазик и институционална рамнодушност, која ги претвора уставните гаранции во празни зборови.
Она што Албанија го бара надвор од своите граници, во сопствените граници останува недостигнат идеал. Така се создава впечаток на двостандарден пристап – гласна реторика за правата на Албанците во Македонија, но тишина и занемарување за правата на Македонците во Албанија. Оваа недоследност не е само политичка слабост туку и морална противречност што ја поткопува кредибилноста на Албанија во европскиот контекст.
Во европскиот контекст, Македонија и Албанија се стремат кон членство во Европската Унија – простор каде што владеењето на правото, институционалната транспарентност и заштитата на малцинствата не се само формални критериуми туку темелни вредности врз кои се гради заедничката иднина. Во таа рамка, секоја недоследност станува видлива, секој двостандарден пристап се претвора во сенка што ја поткопува кредибилноста на државата. Затоа, кога Албанија бара јазична еднаквост за Албанците во Македонија, а истовремено занемарува да ја обезбеди истата еднаквост за Македонците во своите судници, таа не само што ја ослабува сопствената аргументација туку и ја изложува на сомнеж својата европска реторика. Овој парадокс ја разголува суштината – не може да се бара правда надвор ако дома се практикува неправда. Двостандардниот пристап не е само дипломатска слабост туку и морална противречност.
Тој ја ослабува силата на аргументите за правата на Албанците во Македонија, бидејќи секој европски набљудувач ќе постави едноставно прашање – ако Албанија навистина верува во владеењето на правото и заштитата на малцинствата, зошто тие принципи не се доследно применети и во Голо Брдо, Мала Преспа и во другите региони каде што Македонците живеат со векови?
Заклучокот е јасен и недвосмислен – ако Албанија навистина сака да биде доследна во својата европска реторика и да се претстави како држава што ги почитува темелните вредности на владеењето на правото, тогаш мора да покаже дека истите стандарди што ги бара за Албанците во Македонија ги применува и за Македонците во Албанија. Не може да се гради европска иднина врз половични принципи – правата не се монета за надворешна политика, туку универзална обврска што мора да важи и дома и надвор. Само ако Албанија ја демонстрира таа доследност, нејзината поддршка ќе биде веродостојна, а не политички инструментализирана. Во спротивно, секоја изјава ќе изгледа како реторичка фасада зад која се крие недоследноста на институциите. Европа не бара убави зборови, туку конкретни дела: преведувач во судницата, еднакво право на мајчин јазик, почитување на малцинската култура. Тоа е вистинскиот тест за кредибилитет – дали Албанија ќе биде држава што ја практикува правдата дома исто толку колку што ја бара надвор.
