Руско-украинскиот воен судир пред пресуден предизвик
- Историјата на војувањето одамна покажала дека зимата не е само временска состојба. Таа е испит на системот, на неговата способност да обезбеди енергија, храна, транспорт, греење, здравствена заштита и нормално функционирање на општеството кога ресурсите се најограничени. Во украинскиот случај тој тест добива драматична димензија, бидејќи енергетската инфраструктура веќе со години е едно од главните боишта
Украина и Русија влегуваат во уште една зима на војна со стратегија што сè повеќе личи на натпревар во издржливост, а сè помалку на пат кон одлучувачка воена победа. И токму затоа претстојните месеци може да бидат многу поважни од она што во моментов го покажуваат линиите на фронтот. Зимата нема да ги тестира само оружјето, муницијата и дроновите. Таа ќе ги тестира државите, економиите, инфраструктурата и, можеби најважно, политичката волја да се продолжи по истата траекторија. Историјата на војувањето одамна покажала дека зимата не е само временска состојба. Таа е испит на системот, на неговата способност да обезбеди енергија, храна, транспорт, греење, здравствена заштита и нормално функционирање на општеството кога ресурсите се најограничени. Во украинскиот случај тој тест добива драматична димензија, бидејќи енергетската инфраструктура веќе со години е едно од главните боишта. Европската Унија за зимата 2026/2027 веќе подготви пакет од околу 920 милиони евра за енергетската безбедност на Украина, а европските институции признаваат дека поправката и заштитата на енергетскиот систем се меѓу клучните предуслови Украина да ја помине зимата.
Асиметричност на предизвиците
Токму тука се појавува една важна асиметрија. Имено, удар врз руската рафинерија може да значи поскап пазар на гориво, намален извоз, привремено нарушување на логистиката или политички трошок. Тоа се сериозни последици, но државата со огромна територија, сопствени енергетски ресурси и значителна индустриска база има повеќе механизми за апсорбирање на ударот. Во Украина, пак, еден успешен удар врз критичен енергетски објект може да произведе цел синџир последици, како прекин на електричната енергија, проблеми со греењето, водоснабдувањето, железничкиот сообраќај, болниците и индустриското производство. Затоа не секој „удар“ има иста тежина само затоа што на воената карта изгледа како симетричен одговор. Оттука и пораката дека ако зимата биде тешка за Украина, ќе биде тешка и за Русија, има своја логика како стратегија на одвраќање, но не треба да се претвора во илузија дека последиците се еднакви. Тие не се еднакви ниту по структурата ниту по општествената цена што ја произведуваат.
Уште еден клучен елемент во калкулациите за воениот судир
Во горенаведената равенка постои и трета страна. Тоа е Брисел, односно Европската Унија.
Украина не е единствената што влегува во зимата со намалена издржливост. Намалена е и политичката, финансиската и енергетската маневарска способност на дел од европските влади. Европската Унија досега мобилизираше стотици милијарди евра за финансиска, воена, хуманитарна и економска поддршка на Украина. Тоа не е само бројка во европскиот буџет. Тоа е и политичка обврска кон сопствените граѓани. Европските влади мораат истовремено да финансираат одбрана, енергетска безбедност, социјални програми, економски раст и помош за Украина. Во исто време, во повеќе европски земји се менува политичкиот пејзаж. Суверенистичките, националконзервативните и евроскептичните партии добиваат поголем простор во јавната дебата и сè почесто ги проблематизираат цената, времетраењето и целите на европската политика кон војната. Тоа не значи дека европските неолиберали се откажале од Украина, ниту дека секој раст на суверенистичките партии е последица на војната. Но секако значи дека „времето станува политички фактор“. Колку подолго трае конфликтот толку потешко станува за владите да го објаснуваат прашањето само низ јазикот на геополитиката и безбедноста. Граѓанинот почнува да прашува колку чини војната, колку долго ќе трае, која е реалната цел и каде е политичкиот излез. А токму тука се враќаме на најнепријатното прашање. Имено, ако на крајот сепак ќе мора да се седне на преговарачка маса, што е причината тоа да не се случи пред уште една зима на уништување? Одговорот, се разбира, не е едноставен.
Потребна е политика што ќе гледа подалеку од следниот (воен или санкциски) пакет
Преговорите не се само прашање на добра волја. Постојат територијалните спорови, безбедносните гаранции, идниот статус на окупираните територии, санкциите, прашањето на одговорноста за воените злосторства, реконструкцијата на Украина и односите меѓу Русија и Западот. Киев не сака договор што би ја легитимирал територијалната загуба, додека Москва има свои услови што Украина и нејзините сојузници ги сметаат за неприфатливи. Европскиот совет (ЕС) и натаму инсистира дека траен мир мора да ги почитува независноста, суверенитетот и територијалниот интегритет на Украина и истовремено ја поддржува дипломатската активност за завршување на војната. Но токму затоа е потребна политика што ќе гледа подалеку од следниот воен пакет. Денес и Вашингтон и Киев повторно зборуваат за дипломатски напори, а украински официјални лица во август најавуваа можност за технички разговори, иако без брзо решение на повидок. Тоа покажува дека дипломатската врата ни оддалеку не е затворена. Прашањето е дали политичарите ќе почекаат војната дополнително да ги исцрпи сите страни пред да ја отворат пошироко.
Претстојната зима е периодот во кој сите ќе станат посвесни за
границите на сопствената совест
Постои една сурова логика на долготрајните војни. Имено, кога нема услови за победа, конфликтот често продолжува не затоа што победата е блиску, туку затоа што ниту една страна не е подготвена прва да признае дека цената на продолжувањето станала поголема од користа што ја очекува. Токму зимата може да го направи тој јаз видлив. За Украина, тоа ќе биде тест на физичката и институционалната издржливост. За Русија, тест на економската способност да продолжи со военото производство и да ги апсорбира ударите врз енергетскиот сектор. За Брисел, тоа ќе биде тест на либералполитичката „кохезија“ и подготвеноста на граѓаните да ја носат цената на долготрајната поддршка. И затоа претстојната зима можеби нема да биде зима на одлучувачка победа на едната или другата страна. Може да биде зима во која сите ќе станат посвесни за границите на сопствената болна амбиција и ќе станат свесни за својата совест. Украина веќе плаќа со разурнати градови, инфраструктура и човечки животи. Русија плаќа со огромни воени трошоци, санкции и човечки загуби. Европа плаќа со пари, повеќеслојна криза и неизвесност и сè поголем политички притисок. А младите луѓе од двете страни ја плаќаат највисоката цена. Тогаш дилемата веќе не е само дали некој може да издржи уште една зима. Дилемата е што точно се очекува да се постигне со неа. Ако целта е да се создадат подобри услови за идните преговори, тогаш останува рационалното прашање.
Дали подобрите услови навистина мора да се создаваат со уште илјадници загинати, уште разрушена инфраструктура и уште милијарди потрошени за оружје? Или дипломатијата може да почне да работи пред зимата да ја даде својата најскапа лекција?
Ниту Москва, ниту Киев, ниту Вашингтон, ниту Брисел, ниту другите европски престолнини не можат однапред да знаат кога точно ќе се појави моментот за договор. Но едно е сè појасно. Секоја нова зима не ја зголемува само цената на војната. Таа го стеснува просторот во кој политичарите можат да тврдат дека времето работи во нивна корист. Зимата, во таква смисла, нема да биде само студена. Таа ќе биде предизвикувачка, тргнувајќи од фактот дека преговорите имаат конкретни, тешки прашања. А можеби најважното прашање нема да биде кој ќе издржи подолго, туку кој прв ќе сфати дека издржливоста сама по себе не е стратегија за мир, туку добрата совест и добрата волја мирот да се постигне.
Доне Прентоски
