РЕДАКЦИСКА АНАЛИЗА
ДАЛИ НА МАКЕДОНИЈА Ѝ Е ПОТРЕБЕН ЗАДОЛЖИТЕЛЕН ВОЕН РОК
Во време кога Европа повторно зборува и инсистира на вооружување, воени сили, милитаризација и на безбедност, прашањето за враќање на задолжителниот воен рок повторно се враќа на голема врата. Војната во Украина, милитаризацијата на ЕУ и на поединечни земји членки на Унијата, потоа растечките геополитички тензии, нестабилноста на Балканот и се разбира НАТО-политиките создадоа нов амбиент во кој многу држави почнаа да ја преиспитуваат одлуката со која се укина регрутниот систем. И во Македонија, срамежливо, но сѐ почесто ова прашање ја интригира јавноста.
Реанимирање на воено-регрутниот систем
Хрватска веќе официјално го враќа задолжителното служење, Србија подготвува модел за повторно регрутирање, а дебатите во регионот стануваат сè погласни.
Во Македонија, темата сè уште не е официјално отворена како конкретен владин проект, но сè почесто се појавува во јавните дискусии, аналитичките кругови и во медиумите. Поддржувачите сметаат дека воениот рок би создал дисциплина, резервен состав и чувство на државна припадност. Противниците предупредуваат дека станува збор за скап, застарен и политички ризичен концепт, кој тешко може да функционира во држава со масовно иселување и ниска доверба во институциите.
Токму затоа, за почеток, во интерес на јавното мислење, „Нова Македонија“ со една едноставна куса анализа како метод на опсервација на едно сѐ поактуелно прашање ќе се обиде да даде придонес кон процена на предностите, слабостите, можностите и заканите на оваа конкретно прашање, односно за задолжително служење на воениот рок.
1. Силните страни на враќањето на задолжителниот воен рок
· Создавање резервен безбедносен капацитет
Една од најголемите предности на задолжителниот воен рок е можноста Македонија да создаде поширок резервен состав. Во моментов, АРМ функционира како професионална сила со ограничен број активни припадници. Во случај на голема безбедносна криза, природна катастрофа или регионална нестабилност, државата има ограничен човечки потенцијал за брза мобилизација. Воен рок од три до шест месеци би значел дека секоја генерација би стекнувала основна воена и цивилна обука, од ракување со оружје до кризен менаџмент, прва помош и логистика.
· Развивање дисциплина и колективен дух
Поддржувачите на идејата тврдат дека младите генерации сè повеќе се соочуваат со недостаток од дисциплина, работни навики и чувство на одговорност. Воената служба историски била сфаќана како институција што создава ред, физичка подготвеност и чувство за колектив. Дел од јавноста во Македонија смета дека воениот рок може да има и воспитна улога. На македонските социјални мрежи и форуми постојат голем број дискусии во кои граѓани велат дека „три месеци организиран систем би им користел на младите“.
· Јакнење на националната кохезија
Македонија е повеќеслојно општество во кое политичките и етничките поделби често доминираат во јавниот простор. Теоретски, заедничкото служење војска може да создаде чувство на заедничка државност и припадност. Во многу држави воениот рок служел и како механизам за интеграција на различни социјални и етнички групи.
· Подобра подготвеност за кризни ситуации
Современите армии не се користат само за војна. Тие се ангажираат при пожари, поплави, земјотреси и други кризи. Македонија последниве години се соочува со сериозни шумски пожари, недостиг од кадар во кризното управување и слаба логистика. Обучени резервисти би можеле да помогнат и во цивилна заштита, спасувачки операции и инфраструктурна поддршка.
· Можно намалување на социјалната апатија
Некои аналитичари сметаат дека задолжителниот воен рок може да создаде чувство на корисност кај дел од младите што се соочуваат со невработеност, изолација и недостиг од перспектива. Во дел од онлајн дебатите во Македонија се појавуваат и идеи за „комбиниран национален сервис“, каде што младите би можеле да избираат меѓу војска, противпожарни единици, Црвен крст или цивилна служба.
2. Слабости на враќањето на задолжителниот воен рок
· Финансиски товар
Најголемиот проблем за Македонија би бил финансискиот аспект. Враќањето задолжителен воен рок бара касарни, опрема, униформи, инструктори, логистика, медицински капацитети и постојани буџетски вложувања.
Македонија е држава со ограничен буџет и хронични проблеми во здравството, образованието и инфраструктурата. Во такви услови, прашање е дали државата може реално да издржи масовен регрутен систем. Хрватска, која има значително посилен буџет од Македонија, планира финансиски стимулации и плати за регрутите за да го направи системот функционален.
· Иселување на младите
Македонија веќе се соочува со сериозна демографска криза. Илјадници млади секоја година ја напуштаат државата. Во таков контекст, задолжителниот воен рок може дополнително да го забрза иселувањето. Дел од младите јавно велат дека би барале начин да избегнат служба преку студии, заминување во странство или медицински ослободувања.
· Недоверба во институциите
Еден од најголемите структурни проблеми е ниската доверба во државните институции. Многу граѓани сметаат дека системот е политизиран, корумпиран и нефер. Во таков амбиент, задолжителниот воен рок лесно може да биде перципиран како присила, а не како патриотска должност.
· Ризик од партизација
Македонското општество сѐ уште политички е поларизирано. Постои опасност воениот рок да стане предмет на дневна политика, партиски вработувања и етнички тензии. Ако јавноста почувствува дека системот не е еднаков за сите, довербата многу брзо би се урнала.
· Судир со модерните економски трендови
Современите економии бараат дигитални вештини, флексибилност и рано вклучување на младите на пазарот на трудот. Неколкумесечен прекин на студии или работа може да создаде дополнителен товар за младите генерации. Особено во ИТ-секторот и приватниот бизнис, задолжителниот воен рок би се гледал како економско назадување.
3. Можности што ги нуди враќањето на задолжителниот воен рок
· Модернизација на концептот
Македонија би можела да развие современ модел наместо класичен „систем во касарна“ од минатото. Тоа би значело пократка обука, дигитални технологии, сајбер-безбедност, управување со дронови и цивилна заштита. Србија веќе најавува специјализирани форми на служба за млади со технолошки знаења и работа со беспилотни системи.
· Поголема НАТО-интеграција
Како членка на НАТО, Македонија има обврски за развој на одбранбени капацитети. Регрутен систем усогласен со НАТО-стандардите би можел да ги зајакне интероперабилноста и регионалната соработка. Со рускo-украинскиот воен судир, многу европски држави почнаа повторно да разговараат за резервни сили и национална отпорност.
· Развој на цивилна заштита
Воен рок не мора да значи само оружје и класична војничка обука. Македонија има сериозен недостиг од пожарникари, спасувачи и кризен персонал. Комбиниран модел би можел да создаде генерации обучени за гаснење пожари, прва помош, спасување при поплави, логистичка поддршка, сајбер-одбрана, управување со кризни ситуации.
· Намалување на социјалните разлики
Во теорија, задолжителниот сервис може да ги измеша младите од различни етнички, социјални и регионални средини. Во држава каде што младите често живеат во „паралелни светови“, тоа би можело да создаде нови социјални врски.
· Поттик за домашната индустрија
Поголеми инвестиции во одбраната може да значат и отворање нови економски можности – производство на униформи, логистика, ИТ-решенија, дронови и техничка опрема.
4. Закани на враќањето на задолжителниот воен рок
· Политичка и етничка поларизација
Најголемата опасност е темата да стане извор на нови поделби. Во Македонија речиси секое безбедносно прашање брзо добива етничка или политичка димензија. Ако една заедница почувствува дека системот не е праведен, тоа може да создаде дополнителни тензии.
· Отпор кај младите
Дел од младите генерации имаат изразено негативен став кон задолжителната воена служба. На интернет-форумите често се појавуваат ставови дека воениот рок е „губење време“, „застарен модел“ или „обид за контрола“. Во општество со висока емиграција, присилните политики можат да предизвикаат уште поголемо незадоволство.
· Недостиг од инфраструктура
Голем дел од поранешните касарни се затворени, уништени или пренаменети. Македонија нема подготвена инфраструктура за масовен регрутен систем. Изградбата на нови центри би барала години и огромни средства.
· Можна злоупотреба на системот
Историјата на Балканот покажува дека безбедносните структури често биле злоупотребувани за политички или клиентелистички цели. Без силен институционален надзор, воениот рок би можел да стане уште една партиска алатка.
· Регионална трка во вооружување
Доколку повеќе балкански држави истовремено воведуваат задолжителен воен рок, постои ризик од нова безбедносна нервоза во регионот. Аналитичарите предупредуваат дека Балканот лесно реагира на безбедносни симболики и меѓусебни стравови.
Помеѓу идеите, размислувањата, концептите и реалноста
Дебатата за задолжителниот воен рок во Македонија не е само прашање на војници, војска или армија. Таа е огледало на пошироките предизвици во државата во актуелниот контекст: демографијата, довербата во институциите, безбедноста, економијата и идентитетот. За едни, воениот рок претставува враќање на дисциплината, патриотизмот и колективната одговорност. За други, тоа е симбол на еден анахрон систем што не одговара на модерното време.
Реалноста веројатно лежи некаде помеѓу. Македонија има потреба од подобра подготвеност, резервни капацитети и цивилна заштита. Но дали тоа мора да биде класичен задолжителен воен рок, сѐ уште останува отворено прашање. Во време на глобални кризи и несигурност, државите повторно размислуваат за безбедноста, вклучително и на регрутниот систем. Според дебатите во нашата редакција, целта на отворањето на оваа тема е само еден мал придонес во јавноста и првенствено во функција на отворање поширок светоглед на јавното мислење, но и на надлежните институции за тоа кои се предизвиците од овој процес, погледната низ диоптрија на редакцијата и од страна на мала фокус-група со различна возраст, пол, образование, етничка и конфесионална припадност што даде свое мислење. Р.Н.М.
