На 70. Конгрес на ФУЕН (од 17 до 20 септември 2026 година во Хелсинки, Финска) усвоена декларација со барање Албанија да преземе мерки за заштита на македонскиот јазик, култура и идентитет
Федералната унија на европските националности (ФУЕН) едногласно ја усвои резолуцијата поднесена од македонското друштво „Илинден“-Тирана, со која се бара од Република Албанија да преземе конкретни мерки за заштита на македонскиот јазик, култура и идентитет. Овој чин не е само административна одлука – тоа е силен сигнал дека македонското прашање во Албанија станува дел од европската агенда за човекови права и малцинска заштита. Резолуцијата предвидува четири клучни барања: Албанија да ја потпише и да ја ратификува Европската повелба за регионални или малцински јазици; да преземе ефективни мерки против негирање и асимилација на македонскиот идентитет; да ја зачува Општина Пустец како посебна административна единица; и да ја преименува во Општина Преспа, враќајќи го историското име на регионот.
Правата на Македонците мора да станат дела, а не декларации
Албанија е држава што се стреми кон членство во Европската Унија, но тој стремеж не може да се сведе само на дипломатски говори и декларативни ветувања. Членството во Унијата подразбира длабока и суштинска трансформација – тоа е морална и институционална обврска да се почитуваат темелните вредности на европскиот проект: владеење на правото, институционална транспарентност и заштита на малцинствата.
Во таа рамка, правата на Македонците не смеат да останат само на хартија, како убаво формулирани параграфи во извештаи или програми. Тие мора да се претворат во конкретни дела што ќе ја докажат европската зрелост на Албанија: обезбедување преведувачи во судниците за да се гарантира правото на мајчин јазик; создавање наставни програми на македонски јазик за да се зачува културната меморија; институционална поддршка за културните организации што ги носат традицијата и идентитетот на заедницата. Ова не е само техничка задача – тоа е тест за кредибилитет. Европа не се мери со бројот на потпишани документи, туку со тоа дали секој граѓанин, без оглед на етничката припадност, има еднаков пристап до правдата, образованието и до културата.
– Не ни требаат празни зборови. Ако Албанија сака да биде дел од Европа, мора да покаже дека Македонците тука се еднакви граѓани со сите права. Европа не е само билет за фондови и престиж – таа е обврска да се живее правдата секојдневно – вели анонимен претставник од македонската заедницата.
Албанија пред европскиот тест – заштита на Македонците од асимилаторските политики на Софија
Истовремено, Албанија има обврска да ги заштити Македонците од асимилаторските политики што доаѓаат од Софија. Овие политики не се нов феномен – тие се дел од долга историска практика на негирање на македонскиот идентитет, која се манифестира преку инсистирање дека македонскиот јазик е „дијалект“, дека македонската нација е „измислена“ и преку систематско издавање бугарски пасоши со цел да се создаде вештачка демографска реалност.
Негирањето на македонскиот идентитет и јазик од страна на Бугарија не е само билатерално прашање меѓу Скопје и Софија – тоа е европски проблем што ја поткопува идејата за културна разновидност и еднаквост. Кога една држава членка на ЕУ спроведува политика на асимилација и негирање, тоа директно го нарушува кредибилитетот на Унијата како заедница што се темели на почитување на различностите. Албанија, како држава што се стреми кон членство во ЕУ, мора да покаже дека не дозволува надворешни влијанија да ја ослабат заштитата на своите малцинства. Тоа значи дека нејзините институции треба да бидат бастион на правдата и рамноправноста, а не поле за геополитички експерименти.
– Нашиот идентитет не смее да биде предмет на преговори меѓу држави. Албанија мора да покаже дека не дозволува надворешни влијанија да ја ослабат заштитата на своите малцинства. Ние сме луѓе со историја, јазик и култура – не статистика што може да се менува според интересите на Софија – нагласува македонски активист од Албанија.
Преспа е душата и трајноста на Македонците
Преименувањето на Пустец во Преспа е повеќе од административна промена – тоа е чин на враќање на историската меморија, симболичен гест на признавање и потврда дека идентитетот не може да се избрише со бирократски потези. Името „Преспа“ носи со себе вековна културна и духовна тежина: тоа е име што одекнува во народните песни, во преданијата и во колективната свест на Македонците. Преспа е езеро и регион што ја симболизира врската меѓу природата и историјата, меѓу корените и иднината. Со враќањето на ова име, Македонците во Албанија ја поврзуваат својата современа борба со пошироката историја на регионот – историја на отпор, на зачувување на јазикот и културата, на стремеж за видливост и признавање. Преспа не е само географска одредница туку духовен мост што ги поврзува генерациите и ги потсетува дека идентитетот е жива сила што не може да се избрише.
– Преспа е нашето име, нашата историја. Со тоа име ние постоиме и со тоа име сакаме да бидеме признаени. Кога велиме Преспа, ние не зборуваме само за место – зборуваме за нашата душа, за нашата трајност, за нашето право да бидеме она што сме – сведочи еден жител на Пустец.
Оваа резолуција е потсетник дека правата на малцинствата не се милостина, туку европска обврска. Ако Албанија навистина сака да биде дел од Европската Унија, мора да покаже дека истите стандарди што ги бара за своите граѓани ги применува и за Македонците во своите граници. Само така нејзината европска реторика ќе биде веродостојна, а не празна декларација.
