Туризмот не се мери според бројот на луѓе што ќе поминат низ една држава, туку според бројот на луѓе што ќе посакаат повторно да се вратат! Со децении Македонија се опишува низ голем број текстови, научни трудови, книги, патописни публикации како земја со огромен туристички потенцијал. Планини, езера, богато културно наследство, традиционална гастрономија, автентични рурални средини, гостопримливи луѓе и стратешка географска положба – сето ова претставува сериозна основа за развој на конкурентен туристички сектор. Но, и покрај сите овие предности, низ последните дваесетина години едно прашање останува отворено и станува сè поактуелно: дали Македонија навистина е туристичка дестинација или, пак, само транзитна станица низ која туристите поминуваат на пат кон некоја друга дестинација?
Ова прашање не треба да се сфати како критика или како обид за посочување виновници, туку како поттик за сериозна анализа и преиспитување на досегашниот модел на туристички развој, кој предолго беше оставен да се развива стихијно. Во современи услови, туризмот повеќе не претставува само сектор што генерира приходи, туку е важен инструмент за економски развој, регионална рамнотежа, дипломатијата, промоција на националниот идентитет и создавање меѓународен имиџ на државата.
Во последните години Македонија бележи позитивни туристички показатели. Расте бројот на домашни и странски туристи, се зголемува интересот за алтернативни форми на туризам и се отвораат нови можности за развој. Но зад овие сурови статистички бројки се крие еден суштински предизвик – просечниот престој на туристите останува релативно краток.
Ова значи дека голем број посетители ја гледаат Македонија како привремена дестинација, а не како место каде што би сакале да останат подолго, да истражуваат и да создаваат нови искуства. Овој тренд особено се забележува во последните неколку години и отвора сериозно прашање: дали растот на туристичкиот промет навистина значи и поголема конкурентност на македонскиот туризам?! Токму тука започнува вистинската дебата.
Имаме ресурси, но дали имаме туристички производ?
Една од најголемите заблуди е верувањето дека поседувањето природни и културни ресурси автоматски значи успешен туризам. Туристичките ресурси сами по себе не се туристички производ. Македонија располага со извонредни природни богатства, од високи планини, преку национални паркови, до езерски региони и богата биолошка разновидност, државата има потенцијал да биде препознатлива европска туристичка дестинација. Но современиот турист не патува само за да види нешто. Тој патува и за да доживее нешто.
Денешниот турист купува искуство. Тој сака приказна, емоција и автентичност и да ја почувствува локалната култура, да дегустира традиционална храна, да разговара со локалното население и да учествува во активности што ќе му останат во сеќавање.
Токму затоа Македонија мора да престане да размислува во рамките на изолирани туристички атракции и да започне да создава интегрирани туристички производи. Потребно е поврзување на природата, културата, гастрономијата, традицијата и локалната економија во една единствена приказна.
Туристот не треба самостојно да ги бара информациите, да ги поврзува дестинациите и да го организира своето патување. Токму ние треба да му го понудиме целосното искуство.
Зошто туристите не остануваат подолго?
Ова веројатно е најважното прашање што треба да си го поставиме, или можеби не? Зошто некој би останал два дена, ако може да остане пет? Зошто некој би се вратил повторно? Одговорите се комплексни. Прво, инфраструктурата сè уште претставува сериозен предизвик. Иако во последните години се реализирани значајни проекти, сè уште постојат проблеми со локалната патна инфраструктура, туристичката сигнализација и пристапноста до одредени дестинации.
Второ, недоволно е развиена дигиталната туристичка понуда. Современиот турист најчесто ја носи одлуката за патување преку мобилен телефон. Тој пребарува, споредува и резервира онлајн. Доколку не сме присутни во дигиталниот простор, тогаш практично не постоиме на глобалниот туристички пазар.
Трето, недостигаат интегрирани туристички пакети. Потребно е создавање конкретни производи како: тридневни културни тури, гастрономски викенди, вински маршрути, активни планински тури, велосипедски маршрути, семејни програми, рурални искуства. Туристот не сака да троши време на организација. Тој сака подготвено и квалитетно искуство.
Туризмот не е само Охрид
Без дилема, Охрид е туристичкиот симбол на Македонија. Но токму тука се крие и еден од најголемите ризици. Прекумерната концентрација на туристичките активности во една дестинација создава нерамномерен развој. Прекумерната зависност од една дестинација претставува ризик за долгорочната одржливост на туристичкиот сектор и ја намалува можноста за рамномерен регионален развој.
Македонија не смее да ја гради целата своја туристичка стратегија околу еден град. Потребно е туристичката приказна да се прошири. Крушево има потенцијал за културен и авантуристички туризам. Берово нуди услови за здравствен и велнес-туризам. Маврово располага со извонредни можности за четирисезонски туризам. Дојран има уникатен потенцијал за развој на одржлив езерски туризам. Преспа претставува еден од најголемите неискористени туристички потенцијали. Осоговските Планини отвораат можности за активен туризам, Овчеполието за развој на археолошкиот туризам, Пелагонискиот Регион располага со богато културно и гастрономско наследство. Руралните средини можат да станат двигател на локалниот економски развој. Вистинскиот успех нема да се постигне ако една дестинација е преполна, а другите се празни. Туризмот мора да биде рамномерно распределен.
Туризмот како економија, а не како сезонска активност
Во Македонија сè уште постои перцепција дека туризмот е сезонска дејност. Ова размислување, доколку сакаме да развиваме одржлив туристички сектор, мора да се промени. Современиот туризам е економска индустрија што функционира во текот на целата година. Тој ги поврзува транспортот, земјоделството, гастрономијата, културата, дигиталните технологии, образованието и локалното производство.
Секој турист троши средства во повеќе сектори. Затоа развојот на туризмот директно влијае врз локалната економија. Посебно значење има поврзувањето на туризмот со локалните производители. Сирењето, виното, медот, традиционалните производи и занаетчиството не треба да се гледаат како одделни сегменти, туку како составен дел од туристичкиот производ.
Кога туристот ќе купи локален производ, тој не купува само предмет туку купува дел од приказната за дестинацијата.
Дигитализацијата е новата туристичка инфраструктура
Во минатото најважни биле патиштата. Денес, еднакво важна е дигиталната инфраструктура. Секоја туристичка дестинација мора да биде лесно достапна преку интернет. Потребни се: модерни туристички платформи, мобилни апликации, интерактивни мапи, виртуелни тури, дигитална промоција, системи за онлајн резервации, паметни туристички решенија.
Дигитализацијата не значи само технологија. Таа значи и нов начин на раскажување приказни. Дестинациите повеќе не се продаваат преку фотографии, туку преку емоции. Луѓето не сакаат да слушнат дека нешто е убаво. Тие сакаат да почувствуваат зошто е посебно.
Современиот туризам бара професионално управување. Туризмот не може да се развива стихијно. Потребно е долгорочно планирање. Потребни се стручни кадри. Потребни се современи модели на дестинациски менаџмент. Успешните туристички дестинации функционираат како добро организирани системи. Во нив соработуваат: институциите на локалната самоуправа, туристичките организации, приватниот сектор, академската заедница, локалното население. Само преку партнерство може да се создаде одржлив туристички развој.
Време е да ја раскажеме сопствената приказна
Македонија не страда од недостиг од потенцијал. Напротив! Ретко која држава на толку мала територија располага со толку разновидни ресурси. Но потенцијалот сам по себе не создава успех. Потребна е визија. Потребна е координација. Потребна е долгорочна стратегија. Најважно од сè, потребна е храброст да се напуштат старите модели на размислување. Прашањето повеќе не е дали Македонија има што да понуди. Прашањето е дали знаеме како да го понудиме. Дали сме подготвени да создадеме искуства наместо да нудиме само локации? Дали сме подготвени да ја претвориме туристичката понуда во национална приказна? Дали сме подготвени да размислуваме долгорочно?
Одговорот на овие прашања ќе ја одреди иднината на македонскиот туризам. Затоа, наместо постојано да зборуваме за потенцијалот, време е да започнеме да зборуваме за реализацијата. Време е Македонија да ја изгради сопствената туристичка приказна. Бидејќи туристите нема да дојдат само затоа што имаме убавини. Тие ќе дојдат затоа што ќе создадеме причина да останат.
И уште поважно – ќе дојдат повторно затоа што ќе создадеме причина да се вратат. Во 21 век повеќе не се натпреваруваат државите што имаат најмногу туристички ресурси, туку оние што најдобро знаат да ги претворат во автентични искуства. Само тогаш Македонија ќе престане да биде транзитна станица и ќе стане вистинска туристичка дестинација.
Доц. д-р Љупчо Јаневски, Универзитет „Скопје“
