Во мај минатата година пишував за старата теснолиниска железница што се возеше од Бакарно Гумно, преку Демир Хисар, до Кажани. Потоа објавив и ретка фотографија од малото „волче“ како го преминува мостот на Црна Река кај Бучин, како и фотографии од бизниси на поранешната рута што сè уште можат да се препознаат на патот денес. Мислев дека ова е крајот на приказната, барем засега. Но старите бајки понекогаш наоѓаат продолжение. Во меѓувреме, пребарувајќи низ стари записи, мапи и фотографии, наидов на дополнителен германски материјал од Првата светска војна. Тие ми помогнаа малку подобро да ги разберам оваа одамна исчезната железница и причината зошто е изградена. И најинтересно е што некои од нејзините трагедии сè уште се пред нашите очи.
ПРУГА РОДЕНА ОД ПОТРЕБИТЕ НА ВОЈНАТА
За време на Првата светска војна низ Македонија биле изградени повеќе теснолиниски железници. Нивната задача била едноставна и практична – што побрзо да се пренесуваат храна, муниција, опрема, градежен материјал и други потреби за фронтот. Во време кога патиштата биле лоши, а голем дел од товарот сè уште се пренесувал со запрежни коли и добиток, ваквите мали железници имале огромно значење. Една од нив минувала и низ Демирхисарско. Во германските извори се среќава под името „Feldbahn Murgas–Kazani“ – теснолинејката Мургаш–Кажани. Била со широчина на колосекот од 600 милиметри и долга нешто повеќе од 37 километри. Мургаш, односно Мургашево, е старото име поврзано со денешен Демир Хисар. Оттаму линијата продолжувала во правец на Лера и Кажани, кон просторот под Пелистер.
КАКО СЕ ГРАДЕЛО „ВОВЧЕТО“
За оваа железница не останале само пишани податоци. Зачувани се и германски фотографии од времето на Првата светска војна, а тие можеби најдобро покажуваат во какви услови била градена пругата. На една од нив се гледа изградбата на дрвен мост. На голиот терен се поставуваат дрвени носачи и конструкции врз кои подоцна требало да поминат шините. Меѓу зачуваните фотографии има уште една особено интересна. Нејзиниот оригинален германски наслов е „Lager Lera an der Feldbahn Murgas-Kazani in Mazedonien“ – логорот Лера покрај теснолинејката Мургаш–Кажани. На фотографијата се гледаат бараки, шатори и луѓе. Таа нè потсетува дека теснолинејката не била само две шини низ полето. Околу неа постоела цела инфраструктура неопходна за воениот транспорт и снабдувањето. Лера била важна точка и за понатамошните врски кон Пелистер, Преспа и западниот дел од тогашниот фронт.
ОД СТАРАТА ФОТОГРАФИЈА – ДО ЦРНА РЕКА КАЈ БУЧИН
Во мојата претходна објава објавив и една од најинтересните фотографии што досега сум ги пронашол за оваа тема. На неа нема само насип, мост во изградба или логор. На неа има воз. Малото „вовче“ на мостот кај Бучин, во зимски предел. Во описот на приложената фотографија е наведен датумот 20 февруари 1918 година. Таа фотографија има посебна вредност бидејќи пругата ја поврзува со конкретно и препознатливо место во нашиот крај. Не зборуваме повеќе само за некаква теснолинејка што постоела „некаде во Македонија“. Го гледаме возот на неговата траса низ Демирхисарско.
ОНА ШТО АРХИВИТЕ ГО ЧУВААТ – ЗЕМЈАТА СÈ УШТЕ ГО ПАМЕТИ
За мене, сепак, можеби најинтересниот дел од приказната не е само во старите германски фотографии и карти. Тој е овде, на теренот. Следејќи ја некогашната траса низ Демирхисарско, на повеќе места сè уште може да се препознае земјениот насип по кој минувала теснолинејката. На фотографиите што ги направив, со стрелки ги означив деловите каде што линијата на насипот е најпрепознатлива. За човек што не знае што бара, тоа веројатно е само нерамнина среде ливадата. Но кога еднаш ќе се забележи правецот, насипот продолжува низ теренот и постепено ја открива линијата на некогашната траса. Шините одамна ги нема. Праговите ги нема. Возот го нема. Но насипот останал.
А ПОТОА – ДРЕНИЧЕТО
Следејќи ја старата траса, доаѓаме до уште еден интересен дел. Денес таму веќе нема отворен насип како на претходните места. Трасата е обрасната со густа вегетација, грмушки и многу дрен. За нас местото е познато како Дрениче. И токму тоа име денес на свој начин ја раскажува судбината на старата пруга. Некогаш таму имало отворена железничка траса. Потоа шините исчезнале. Останал патот. Патот постепено се напуштил. Израснал дрен. И останало – Дрениче. Денес покрај Дреничето минува современ асфалтен пат. А само неколку метри подалеку, под дренот и грмушките, се крие линијата на еден многу постар пат – железничкиот. Тоа можеби е и најубавата слика за тоа колку се променил овој простор за нешто повеќе од еден век. Еден пат денес го користиме секојдневно. Другиот речиси го проголтала природата.
КОЛКУ ЗНАЧЕЛО ЕДНО МАЛО „ВОВЧЕ“?
За денешниот човек можеби е тешко да се разбере зошто толку труд се вложувал во изградба на една мала железница широка само 60 сантиметри. Одговорот е во количеството товар што требало да се пренесе. Германскиот природонаучник Франц Дофлајн, кој престојувал во Македонија за време на Првата светска војна, пишува за огромното значење на полските железници и жичниците за снабдувањето. Во еден впечатлив пример наведува дека за пренесување на 100 тони товар на растојание од 15 километри за еден ден, без ваков транспорт би биле потребни околу 3.000 запрежни коли и 6.000 волови. Токму тука станува јасно зошто малото „вовче“ било толку важно. Не било големо. Не било брзо според денешните мерила. Но можело да заврши работа за која инаку биле потребни илјадници животни, коли и луѓе.
„ПАМПУРЧЕТО“ ОСТАНАЛО И ВО СТАРИТЕ ВЕСНИЦИ
Интересно е што спомените и приказните за овие мали железници не исчезнале веднаш со нив. Во празничниот број на весникот „Вечер“ од 31 декември 1987 и 1, 2 и 3 јануари 1988 година, новинарот Јован Павловски објавил текст со впечатлив наслов: Текстот се однесува на изградбата на пругата Градско–Дреново–Прилеп за време на Првата светска војна и пренесува стара приказна поврзана со тешкотиите при нејзиното пробивање. Тоа е друга траса и не треба да ја мешаме со Мургаш–Кажани. Но за нашата приказна е интересно нешто друго – самиот збор „пампурче“, стар народен назив за малиот парен воз. Очигледно, малите локомотиви оставиле доволно силен впечаток за приказните за нив да се прераскажуваат и многу децении подоцна.
ПОТРАГАТА ПРОДОЛЖУВА
По повеќе од сто години не можеме секој метар од старата траса да го утврдиме со апсолутна сигурност. Теренот се менувал. Се обработувале ниви, се отворале нови патишта, старите се напуштале, реките и пороите го менувале просторот, а вегетацијата покрила многу од она што некогаш било видливо. Затоа не треба секоја претпоставка да ја претвораме во историски факт. Но кога на едно место ќе ги собереме германските записи, старите карти, фотографиите од изградбата на пругата, логорот кај Лера, фотографијата од возот кај Бучин и она што денес сè уште го гледаме на теренот, добиваме многу појасна слика. Пред повеќе од еден век низ овие предели се слушал звукот на мала парна локомотива. Денес нема локомотива. Нема вагони. Нема шини. Но останале фотографиите. Останале старите записи. Останале насипите. И останало Дреничето. Можеби токму затоа вреди овие места да ги фотографираме и забележиме додека сè уште можат да се препознаат. По уште неколку децении природата може целосно да ја избрише линијата што денес сè уште ја гледаме. А можеби некаде, во некоја стара семејна кутија во Демирхисарско, сè уште лежи фотографија, писмо или друг запис на кој случајно е зачувано уште едно парче од оваа приказна. Затоа ова нека не биде крај, туку уште едно продолжение на потрагата по старото демирхисарско „вовче“.
