- Оваа животна приказна е напишана и објавена со целосна и сесрдна поддршка од внуците на Станка, мултиталентираните Злате и Пеце Пешевски, кои со особена пофалба ја прифатија оригиналноста на идејата повторно да се оживее споменот за нивната благородна баба Станка и за убавото детство поминато во топлината и сигурноста на нејзините прегратки. Нивната искрена поддршка беше дополнителен поттик во мојата намера и во вложениот труд, од сè уште зачуваната оригинална снимка во мојата фонотека – која по судски пат ја наследив од
поранешното Радио Демир Хисар – да ги извлечам најсуптилните, најтоплите и највредните мигови од нејзината животна исповед. Од стариот магнетофонски запис повторно да проговорат нејзиниот глас, нејзиното сеќавање, нејзината песна и нејзината надеж – како трајно сведоштво за баба Станка, за едно време што одминува и за една човечка добрина што заслужува да не биде заборавена
Животната исповед на Станка Пешевска, една од најверните слушателки на Радио Демир Хисар. Беше во пресрет на 8 Март, Денот на жената, кога екипата на Радио Демир Хисар тропна на вратата од нејзиниот дом. Не отидовме таму по голема вест. Не отидовме по позната личност, ниту по некаков посебен настан. Отидовме со еден каранфил и со желба да ѝ го честитаме празникот на една обична, а по многу нешта необична демирхисарска жена. Станка нè пречека легната. Болеста веќе го имаше ограничено нејзиното движење. „Проштавајте што сум легната“, ни рече. А потоа, речиси веднаш, како да сакаше да ни каже дека човекот може да прави планови, но дека животот понекогаш има свои: „Мојата болест не вели кога сакам јас, него кога сака таја.“ Телото веќе не ја слушаше како некогаш. Но паметењето ја служеше неверојатно. И така, од една обична осмомартовска посета, покрај еден каранфил донесен од радиото што секојдневно го слушаше, започна патување низ повеќе од шест децении од животот на една жена. Живот што, како што самата рече, би бил доволен не за еден туку за десетина филма.
ДЕТСТВО ВО КОЕ ПРЕРАНО СЕ РАСТЕЛО
Станка е родена во 1930 година во Цапари, во домот на Трајче Зајков, кој заминал во Америка и не се вратил. Уште како мало девојче животот ја запознал со разделбата, сиромаштијата и неизвесноста. Мајка ѝ се премажила во Вирово и со себе ги повела Станка и нејзиниот брат. Новиот татко ги прифатил како свои деца и им го дал презимето Најдоски. Но времето било сурово. Дошла војната. Во детското сеќавање на Станка останале Бугарите и Германците, гладот, недостигот од брашно и деновите кога леб имало само еднаш дневно. Нејзиното детство минувало меѓу Цапари, Вирово и Могила. Наместо детска безгрижност – патишта. Наместо игра – работа. Наместо сигурност – постојана борба да се преживее уште еден ден. Но еден спомен од тоа детство Станка го носела во себе целиот живот.
ГЛАСОТ НА МАЈКАТА ШТО ОСТАНАЛ ЗАД НИВ
Станка имала околу пет години, а брат ѝ шест. Во новото семејство не биле прифатени од сите. Мајката сакала да ги задржи покрај себе, но околностите биле посилни. Дошол нивниот стрико со една сива кобила со црни точки. Станка ја паметела дури и бојата на животното. Зел два коша. Во едниот го ставил едното дете, во другиот другото. Ги покрил и тргнале кон Цапари. Можеби детето не го разбирало целосно она што се случувало. Но го разбрало заминувањето. И го паметело гласот. Додека кобилата ги носела сè подалеку од Вирово, Станка и нејзиниот брат уште долго го слушале гласот на мајка им зад себе. До Бели Камен, раскажуваше Станка, сè уште ја слушале. Потоа гласот исчезнал. А споменот останал. Со децении. До староста. До онаа вечер кога една новинарска екипа седеше покрај нејзината постела и таа повторно, како петгодишно девојче, се врати на тој пат. Од девојче-работник Станка многу рано го запознала и трудот. Нејзиниот брат заминал да работи, ги изучувал ковачкиот и коларскиот занает, а подоцна ја повлекол и неа во Битола. Се вработила во расадникот „Лозар“.
Била млада, речиси дете, меѓу повозрасни работници. Но токму затоа, како што раскажуваше, каде што требало побрзо да се стигне – одела таа. Каде што требало да се искачи – се качувала таа. Носела пошта, пораки, договори, завршувала сè што ќе ѝ било доверено. Подоцна работела и во печатницата „Киро Дандаро“. Работата била тешка. Но Станка била млада. А кога човек е млад, и најтешкиот пат понекогаш изгледа пократок. Потоа се вратила во Вирово. И таму ја сретнала, како што самата ја нарекуваше, својата „среќа“ – Петар Пешевски. Се омажила млада. Следувале децата. За само неколку години станала мајка на три деца. Но мајчинството во тоа време не значело одмор од работата. Крошните под мишка, децата со неа – и на нива. Работа од рано наутро до доцна навечер. И бремена, и со мало дете, Станка одела со другите. Не барала да биде поштедена. Но години подоцна, кога гледала наназад, во неа останало едно тивко прашање: Каде замина мојата младост? Знаела каде ја оставила платата. Знаела каде го оставила времето. И се прашувала што би било ако продолжела да работи и да има сопствено вработување како нејзините другарки. Не го кажуваше тоа со огорченост. Повеќе како жена што од староста ја гледа младата Станка и би сакала нешто да ѝ шепне. Нешто што тогаш никој не ѝ го кажал. Со дете на нива – со песна пред бригадата. Но ако животот на Станка бил тежок, никогаш не бил без песна. Кога зборуваше за песните и ората, нејзиниот глас се менуваше. Како болеста за миг да се повлекуваше. Пред мажењето младите немале кафулиња, дискотеки и ноќни клубови.
Имале нешто друго. По цел ден работа, ќе се собереле и ќе го чекале Велјан да се врати. Тој ќе ги пуштел коњите, ќе ја земел гајдата и ќе дојдел кај младите. Уморен од целодневната работа – ќе свирел. А тие ќе играле. Уморни нозе, а лесно оро. Тежок живот, а гласна песна. Можеби токму затоа толку пееле. Станка настапувала со игроорни групи од Вирово, Цапари, Битола и Демир Хисар. Од Новаци и Бистрица до Кукуречани и демирхисарските смотри – каде што имало песна и оро, таму сакала да биде и таа. „Јас нигде не отстапував“, рече. Тоа, всушност, можеше да биде реченица и за целиот нејзин живот. Кога во 1961 година дошла да живее во Демир Хисар, со себе ја донела и таа љубов. Особено ги паметела 8 март 1962 година и настапот на женската игроорна група, во времето кога се отворало киното во Демир Хисар. Станка била „коловоѓа“ (ороводец).
Повеќе од три децении подоцна, легната во својот дом, сè уште го паметеше чувството од тој ден. Како киното да било отворено само за неа. Како некој лично нејзе да ѝ го подарил. Песната кај Станка не била случајност. „Јас сум од пејачка фамилија“, рече со гордост. Мајка ѝ била голем пејач и играч. Брат ѝ пеел и свирел на кларинет и кавал. За него Станка зборуваше со посебна нежност. Но токму преку братот, во нејзината приказна повторно влегува тагата. Тој заминал во Австралија. А таму животот повторно не бил милостив кон семејството.
Затоа, кога Станка подоцна ќе слушнела некоја песна што ја пеел брат ѝ или ќе видела оро какво што некогаш играле, радоста и болката се мешале. Песната ја враќала во младоста. Но таму, во младоста, веќе живееле и оние што ги немало. И можеби затоа понекогаш најубавите песни најмногу болат. Еден живот за десет драми.
Во еден момент Станка изговори нешто што денес звучи речиси пророчки. Кога би имала пари и услови, рече, би платила новинар и режисер да го запишат и да го снимат нејзиниот живот. Не за еден филм. Од него, велеше, би можеле да се направат „петнаесет филма или десет драми“. И навистина, што сè собира еден човечки живот? Детство без татко. Војна. Глад. Гласот на мајката што останува зад тебе. Работа уште како девојче. Бригади и колективи. Брак. Три деца. Ниви. Изградба на сопствен дом. Песни и ора. Свадби и раѓања. Пет внучиња. Заминувања. Смрт. Болест. И повторно – надеж. Не еден филм. Цел еден мал човечки век.
КОГА ЦЕЛИОТ СВЕТ ЌЕ ОСТАНЕ ЗАД ПРОЗОРЕЦОТ
Во времето кога ја посетивме, Станка веќе не беше онаа девојка од 42 килограми што можела да ги игра најбрзите ора. Не беше ни жената што одела на нива со децата, ни ороводецот од осмомартовските приредби. Болеста полека ѝ го стеснила светот. Самата се спореди со куќа што однадвор изгледа добро, а кога ќе ја прегледаш, гледаш дека внатре веќе е сериозно нарушена. Комшиите најчесто ги гледала низ прозорец. Нозете веќе малку ја носеле. Деновите ги мерела и според часовите кога треба да ги земе многубројните лекови. Но нешто болеста не успеала да ѝ земе. Паметењето. „Имам такво памтење како да сум сега на петнаесет години“, ни рече. И навистина – паметеше луѓе, места, песни, години, патишта, свадби, имиња… Паметеше дури и една сива кобила со црни точки од своето детство. А кога веќе не можела да оди кај светот, светот доаѓал кај неа преку радиото и телевизијата. Слушала вести. Сакала документарни емисии. Следела актуелности. Но најмногу ја сакала музиката. Народна, забавна, сериозна… За Станка, ако нешто се пеело од душа, тогаш вредело да се слуша. И токму затоа нашата посета во пресрет на 8 Март за неа имаше посебно значење. Радиото што секој ден го слушаше, таа вечер не ѝ зборуваше од звучникот. Радиото ѝ дојде дома. Дојде до нејзината постела. Со луѓето чии гласови ги познаваше. И со еден каранфил. Кога ја прашав што ја одржува и покрај сето тоа, Станка не зборуваше за лекови. Не зборуваше за сила.
Рече: „Пак надежта. Живеам во една надеж.“ Се надевала дека ќе дочека да се женат и мажат внучињата. Дека повторно ќе има свадба. Дека повторно ќе се соберат роднините и пријателите. Дека ќе има музика. И тогаш ни ја подари можеби најубавата слика од целата своја исповед. Рече дека, и толку немоќна, кога би имало свадба на некое нејзино внуче, би примила терапија, би собрала сила и би порачала едно оро. Само едно. И би станала да го одигра. Колку што може. Неколку чекори, ако само толку ѝ дозволува телото. Зашто за жена што целиот живот го минала со песна, можеби не постои поголема победа над болеста од уште едно оро.
КАРАНФИЛОТ ШТО ЈА ВРАТИ ВО МЛАДОСТА
На крајот од посетата Станка ни се заблагодари. На Радио Демир Хисар. На новинарската екипа. На луѓето што се сетиле на неа. Рече дека нашето доаѓање и цвеќето ја вратиле некаде во 1947, 1948 и 1949 година. За миг, жената во постела повторно била младата Станка. Ги поздрави жените од Демир Хисар и околните села, своите сосетки, пријателки, роднини, жените со кои некогаш играла и медицинските сестри што се грижеле за неа. На сите им посака убав 8 Март. А потоа дојде моментот кога зборовите веќе не беа доволни. Станка запеа. Тивко. Со глас во кој годините веќе ја имаа оставено својата трага. Но зад тој глас стоеше девојчето од Цапари. Детето во кошот на кобилата. Младата работничка. Жената со српот на нива. Мајката со три деца. Играчката. Ороводецот. Сопругата. Бабата. И болната жена покрај чија постела тој ден стоеше еден каранфил. Станка Пешевска одамна не е меѓу нас. Го нема ни оној миг. Каранфилот одамна овенал. Но останал гласот. На една стара радиолента останало зачувано нешто што времето не успеало целосно да го однесе: нејзиното смеење, нејзината тага, имињата на луѓето што ги сакала, споменот на мајка ѝ, нејзините песни и желбата за уште едно оро.
Затоа оваа снимка денес не е само стара емисија од архивата на Радио Демир Хисар. Таа е мало парче жива меморија. Спомен на Станка, но и на една генерација демирхисарски жени што многу работеле, многу премолчувале, многу испраќале и пречекувале, раѓале и растеле деца, жнееле, граделе домови, ги погребувале своите најмили – и пак наоѓале сила да запеат. Можеби затоа, кога денес повторно ќе го пуштиме стариот запис и од звучникот ќе се слушне нејзиниот глас, Станка за миг повторно е тука. Не како болната жена што ја затекнавме во постела. Туку онаква каква што, веројатно, самата сакала да биде запаметена: млада, исправена, со песна на усните, фатена на оро. И подготвена за уште еден круг. Зашто додека човек се надева на уште едно оро – животот сè уште трае.
Благоја Шундовски
