Осврт кон ставовите на поранешниот пратеник, сега политички аналитичар, Илија Димовски, во врска со прашањата за МПЦ-ОА, за идентитетот и за македонската самостојност
- Илија Димовски, поранешен пратеник, сега политички аналитичар, го отвора прашањето за автокефалноста на МПЦ-ОА како дел од пошироката историска борба за институционална самостојност, но и за правото на Македонците сами да го определуваат својот идентитет. Во неговата интерпретација црковното прашање не завршува со канонското признавање, туку продолжува како прашање на достоинство, историска меморија и рамноправност во односите со соседите
Во македонското општество прашањето за статусот на Македонската православна црква–Охридска архиепископија одамна ги надминува границите на теолошките расправи. Тоа е тема во која се преплетуваат историјата, националната самосвест, политиката и односите со православниот свет.
Токму во тој поширок контекст треба да се читаат ставовите на Илија Димовски, во кои црковната самостојност ја поставува како прашање на историски континуитет и рамноправност.
Основната порака на Димовски изнесена во интервјуто е дека македонската црковна самостојност не треба да се разбира како привилегија што некој надворешен центар може да ја додели според сопствената волја, туку како израз на историски оформена црковна реалност што треба да добие соодветно прифаќање во православниот свет. Во таа формулација има повеќе од одбрана на еден црковен статус. Таа е обид да се дефинира начинот на кој Македонија треба да се поставува кон сопствените историски прашања: не како субјект што чека туѓа согласност за да ја утврди сопствената посебност, туку како општество што бара неговите особености да бидат прифатени во рамноправен дијалог.
– Сепак, потребно е да се направи разлика меѓу политичкото и историското значење на автокефалноста и нејзиното канонско-правно уредување во православието. Начелото на самостојност е едно прашање, а начинот на кој таа самостојност се признава и се вградува во односите меѓу помесните цркви е друго. Токму тука се наоѓа предизвикот: историското и националното чувство да се преточат во трајно црковно решение, без да се создаде впечаток дека дијалогот со другите цркви е непотребен или дека нивното признавање нема значење – вели Димовски.
1767 година – историски прекин со долгорочни последици
Еден од клучните елементи во аргументацијата на Димовски е укинувањето на Охридската архиепископија во 1767 година. Тој настан го толкува не само како промена во црковната организација туку и како губење на важен институционален центар што имал улога во духовниот и културниот живот на населението.
– Оваа перспектива заслужува внимание затоа што ја враќа дебатата за македонскиот идентитет во времето пред создавањето на модерните национални држави. Во период кога образованието, писменоста, духовниот живот и локалните облици на колективна припадност биле тесно поврзани со црковните институции, постоењето или отсуството на сопствена црковна организација можело да има значајни последици – истакнува тој.
Димовски ја поврзува загубата на Охридската архиепископија со подоцнежните процеси на национално оформување на Балканот, особено во XIX век, кога соседните држави ги развивале своите образовни, црковни и политички политики. Според неговото толкување, отсуството на сопствен институционален центар е еден од факторите што треба да се земат предвид кога се анализираат историските околности во кои се развивал македонскиот национален идентитет.
– Сериозната историска анализа бара и внимателност. Укинувањето на една црковна институција не може само по себе да ги објасни сите подоцнежни процеси, ниту сложеното оформување на националните идентитети може да се сведе на еден историски настан. Тука се вкрстуваат политичките интереси, јазикот, образованието, општествените промени, миграциите и влијанието на различни државни проекти – анализира нашиот соговорник.
Вредноста на тезата на Димовски е во тоа што ја нагласува институционалната димензија на историјата. Народите не ја зачувуваат својата посебност само преку сеќавањата и традициите туку и преку институциите што ги пренесуваат од генерација на генерација. Оттука, прашањето за историското наследство на Охридската архиепископија не е само прашање за минатото туку и за начинот на кој денешното општество го разбира сопствениот историски континуитет.
Црковна самостојност без нови односи на зависност
Во ставовите на Димовски се издвојува уште еден важен елемент. Имено, самостојноста не треба да биде причина за изолација, туку основа за порамноправни односи со другите православни цркви. Неговото инсистирање на духовно заедништво без патронски односи ја отсликува суштинската дилема со која се соочува македонското црковно прашање.
– Како да се зачува принципот на сопствена црковна управа, а истовремено да се обезбедат широки односи со православниот свет? Како да се избегне зависноста од туѓи политички и црковни интереси, без да се затвори просторот за дијалог, соработка и заемно признавање? Одговорот не може да биде во отфрлање на другите цркви, туку во градење односи во кои различните историски искуства и институционални позиции нема да се претвораат во средство за наметнување волја. Ова е особено важно затоа што православниот свет не функционира како единствена централизирана институција со едноставна и универзално прифатена постапка за решавање на секое прашање на црковниот статус. Различните разбирања за улогата на црковните центри и за начинот на доделување и признавање автокефалност се дел од поширокиот контекст во кој се одвива и македонскиот процес. Затоа, политичката порака за достоинство и рамноправност има најголема тежина тогаш кога е придружена со црковна дипломатија, институционална доследност и подготвеност за разговор. Самостојноста не се докажува само со одбивање надворешни притисоци туку и со способноста да се гради стабилна позиција во односите со другите – констатира нашиот соговорник.
Националниот идентитет не смее да стане верска категорија
Особено значаен дел од размислувањата на Димовски е неговото разграничување меѓу историската улога на црквата и денешното разбирање на македонската национална припадност. Тој нагласува дека признавањето на значењето на МПЦ-ОА не значи дека православната вероисповед треба да биде услов за некој да се чувствува и да се определува како Македонец.
– Оваа разлика е суштинска за современото македонско општество. Црквата има свое историско, духовно и културно значење, но националниот идентитет е поширока категорија, во која има место за луѓе со различна верска припадност, различни семејни традиции и различни лични искуства. Ако историското наследство се користи за обединување и за разбирање на заедничкото минато, тогаш тоа може да придонесе за посилна општествена кохезија. Ако, пак, се претвори во критериум за поделба на граѓаните на „вистински“ и „помалку вистински“ припадници на нацијата, тогаш се губи токму онаа широчина што треба да ја има современиот национален идентитет. Во оваа смисла, пораката за местото на МПЦ-ОА не е само прашање на односите меѓу црквите. Таа е и прашање за односот меѓу традицијата и современото граѓанско општество. Историската улога на една институција може да се почитува без да се бара сите граѓани да имаат ист однос кон неа – образложува во својот осврт на ова прашање аналитичарот Илија Димовски.
Тој го отвора и прашањето за Македонците што живеат во средини надвор од државните граници, меѓу кои ги споменува Дебарско и Гора. Неговата теза е дека различните верски и црковни искуства не треба автоматски да создаваат дистанца од заедничкиот национален идентитет. Тоа е важна забелешка во регион во кој верската, јазичната и националната припадност често биле предмет на политички спорови.
Соседството како простор за соработка, а не за присвојување
Историските и културните врски меѓу балканските народи се реалност, но начинот на кој се толкуваат често станува извор на недоверба. Димовски предупредува дека културната блискост не може да биде аргумент со кој една страна ќе си даде право да го дефинира идентитетот на друга. Ова е можеби една од најважните политички импликации на анализата на Димовски.
– Балканската историја не е едноставна приказна за одделни, целосно изолирани народи. Таа е исполнета со испреплетени културни влијанија, јазични сродности, миграции и заеднички историски искуства. Но постоењето на такви врски не значи дека современите национални идентитети се заменливи или дека некој има право да му наметнува припадност на другиот. Разликата меѓу историската поврзаност и политичкото присвојување е клучна. Првата може да создава простор за научна соработка, културна размена и добрососедски односи. Втората создава сомнеж дека историјата се користи како средство за остварување современи политички цели. За Македонија, предизвикот е да развива регионални односи во кои почитувањето на сопствениот идентитет нема да се поставува како пречка за соработка, туку како нејзин неопходен предуслов. Вистинското добрососедство не подразбира откажување од сопственото историско толкување, но бара подготвеност да се прифати дека и соседните општества имаат свои искуства, чувствителности и права на самоопределување. Оттука, европската перспектива не треба да се разбира само како дипломатска цел туку и како можност за воспоставување поинаков политички стандард, имено разликите да се решаваат преку институции, аргументи и договори, а не преку оспорување на правото на другиот да се именува себеси – вели нашиот соговорник. П.Р.
Европската перспектива и потребата од јасна стратегија
Ставовите за црковното прашање се дел од поширокото размислување на Димовски за положбата на Македонија во регионалните и европските односи. Во разговорот тој ја нагласува потребата од сериозен пристап кон европскиот процес, особено кога станува збор за обврските што државата ги презема, гаранциите што ги добива и ризикот идентитетските прашања повторно да станат предмет на политички условувања.
– Мојот пристап упатува на едно пошироко начело, а тоа е дека стратешките цели не треба да се напуштаат, но нивното остварување бара јасна процена на интересите, роковите и можните последици. Политиката не може да се заснова само на надеж дека секоја направена отстапка автоматски ќе биде проследена со очекуваниот резултат. Од друга страна, внимателноста не треба да се претвори во трајно одложување. Државата мора да има способност да ги препознае можностите, да гради сојузништва и да ги користи дипломатските механизми за заштита на своите интереси. Во тој контекст, македонското црковно прашање и европската интеграција имаат една заедничка политичка тема, а тоа е потребата од рамноправен однос во кој сопствената посебност нема да биде предмет на бескрајно докажување, но и во кој институционалниот дијалог нема да биде заменет со еднострани декларации. Да, овие две прашања не се идентични. Црковниот статус се решава во рамките на православните канонски и меѓуцрковни односи, додека европската интеграција е политички и правен процес меѓу држави и институции. Но нивното поврзување има смисла како анализа на начинот на кој Македонија ги брани своите интереси, но не и како тврдење дека за нив важат исти правила – констатира аналитичарот Димовски. П.Р.
Историската меморија како обврска кон иднината
Пораката што произлегува од настапот на Димовски е дека историското наследство не треба да се третира како затворено поглавје. Тоа влијае врз современите претстави за идентитетот, институционалната самостојност и односите со соседите. Но историјата има вистинска вредност само ако се користи за подобро разбирање на сегашноста, а не како постојан извор на политички конфликти.
Македонија има интерес да го проучува и да го зачувува наследството на Охридската архиепископија, да ја развива својата црковна и културна традиција и да ја зајакнува свеста за сопствениот историски континуитет. Истовремено, има обврска да го прави тоа со почитување на научните стандарди, со отвореност кон сложеноста на минатото и без исклучување на граѓаните што не ја делат истата верска традиција.
На крајот, прашањето за автокефалноста не е само дали другите цркви ќе ја прифатат МПЦ-ОА. Тоа е и прашање за способноста на македонското општество да изгради стабилна свест за сопствениот идентитет, без постојано да ја бара својата потврда во надворешните политички и историски спорови.
Самостојноста, во таа смисла, не е еднократен чин, ниту конечна победа што ги затвора сите дилеми. Таа е долгорочна обврска да се градат институции, да се зачува историската меморија, да се развиваат рамноправни односи и да се создаде општество во кое припадноста нема да биде наметната, туку слободно изразена.
Токму во таа точка се среќаваат црковното наследство, националниот идентитет и политичката зрелост: во правото на Македонија да ја зачува сопствената посебност, но и во одговорноста таа посебност да ја претвори во основа за стабилност, достоинство и соработка. П.Р.
