- Многубројните незадоволства се спојуваат во едно. Будењето сè уште нема јасен план, но тоа е будење поттикнато од една идеја – сè уште не
знаеме од каде да почнеме, но почнуваме
Најлесна работа во Франција, а можеби сè повеќе и во Западна Европа, деновиве имаат телевизиските монтажери. Имено, доволни им се само три кадри — искршен излог, пламен од контејнер и полициски штит под дожд од камења. Потоа треба само со сериозен глас да се изговори зборот „анархија“. Потоа, политичарот ќе побара враќање на редот, а на општеството ќе му биде понуден уредно спакуван заклучок: пред нас нема граѓани со свои причини, туку опасна толпа што крши и напаѓа.
Но многу потешко е да се сними она што би можело да биде вистинската приказна. Моментот во кој голем број мирни луѓе, набљудувајќи ги немирите од своите станови, помислуваат: „Не го одобрувам ова, но разбирам зошто почна“. Токму во тоа сознание се раѓа сериозна политичка криза. Бунтот станува опасен за поредокот дури и кога неговите методи остануваат малцински, а причините што го предизвикале стануваат мнозински.
Протестите во Франција започнаа поради многу конкретни проблеми во училиштата – недостиг од наставници, преполни училници и згради што секојдневно им „објаснуваат“ на младите колку општеството навистина ја цени нивната иднина. Потоа им се придружија студентите, синдикатите и жолтите елеци, а на улиците излегоа меѓу 550.000 и 800.000 луѓе. Огромното мнозинство протестираше мирно, иако пожарите, грабежите и нападите беа сосема реални. Во Брисел се протестира против поскапувањето на образованието, додека во Милано и Болоња барањата поврзани со училиштата веќе се споија со незадоволството од инфлацијата и со противењето на војните. Тоа не се делови од еден единствен, организиран европски бунт. Но, несомнено, звучат како различни строфи од истата песна.
Дојдовме до точка во која луѓето многу лесно ги поврзуваат нештата што станаа очигледни. Државата што не може да најде замена за еден отсутен професор секогаш некако успева да најде милијарди за ново оружје и војна, за системи за надзор и за најновото технолошко чудо што, наводно, ќе го спаси човештвото, така што можеби ќе го направи излишно.
Современата власт опстојува и благодарение на административното раздробување на незадоволството. Училиштето е проблем на Министерството за образование. Листите на чекање се во надлежност на здравството. Цените на становите му се препуштени на пазарот, додека инфлацијата и ниските плати наводно се „работа за економските експерти“. Корупцијата е изолиран случај, воената закана е геополитичка нужност, а автоматизацијата е сила на природата за која не се преговара. Секоја поединечна неволја добива своја фиока, своја канцеларија и свој портпарол.
Протестот, пак, го прави токму спротивното – ги затвора фиоките и ги поврзува искуствата. Човекот што со месеци чека преглед нема исти барања како ученикот што со месеци нема наставник. Сепак, и двајцата можат да го препознаат истиот образец. Од нив постојано се бараат трпение, приспособување и нови откажувања, додека институциите веќе не можат да им понудат ниту уверливо објаснување кон што води сето тоа. Во еден момент луѓето можеби сè уште не знаат што сакаат да изградат, но почнуваат јасно да чувствуваат дека повеќе не сакаат да го одржуваат она што постои.
Американскиот социолог Марк Грановетер го опишал колективното однесување преку прагови. Некој ќе излезе на улица прв, некој дури кога ќе види сто луѓе таму, а некој ниту тогаш. Поради тоа, општеството може со години да изгледа мирно, а потоа да се промени само за неколку дена. Зашто незадоволството не настанало тоа утро. Се променило само она што луѓето го знаат едни за други. Тие сфатиле дека нивното лично чувство на пораз можеби не е некаков личен дефект, туку заедничко искуство.
Тука се појавува и тоа наводно мирно мнозинство. Политичарите често го замислуваат како резервен состав на постојниот поредок, како милиони пристојни граѓани што само чекаат можност да ги осудат непослушните. Но молчењето не е исто што и одобрувањето. Мирното мнозинство можеби нема да пали автомобили ниту да крши излози. Но и тоа може да престане да им верува на официјалните објаснувања, да престане да ги брани институциите што повеќе не го бранат и да одбие да учествува во ритуалот во кој на секои четири години се менуваат лицата, но не и насоката.
Францускиот ренесансен мислител Етјен де ла Боеси уште во XVI век пишувал дека власта не се потпира само на принуда. Таа секојдневно ја „позајмува“ енергијата на оние со кои управува — нивната послушност, навиките и убедувањето дека ништо друго не е можно. Затоа, најдлабокиот бунт не мора да изгледа како барикада. Тој може да изгледа како тивко повлекување на согласноста, како еден вид генерален штрајк на верувањето.
Се разбира, распрснатиот гнев ретко има вграден морален компас. Од него можат да произлезат вистинска солидарност, да не речеме директна (збор од кој системот сè уште многу се плаши), демократска обнова, но исто така и потрага по жртвено јагне и барање за уште поцврста рака. Движењето што знае само против што е, лесно станува плен на оној што прв ќе му понуди наједноставен и најсуров одговор.
Но исто толку наивно е да се верува дека проблемот може да се реши со осуда на неколку запалени контејнери. Искршениот излог може да се замени за еден ден. Изгубената доверба – не може. Камерата секогаш попрво ќе го сними каменот што лета отколку годините во кои, зад тој излог, се распаѓала нечија верба во нормален живот.
Можеби сè ќе стивне. Можеби властите ќе понудат неколку отстапки, ќе ги изолираат насилните групи и ќе прогласат дека редот е повторно воспоставен. Но постои голема разлика меѓу завршувањето на протестите и враќањето на согласноста. Франција можеби сè уште не се разбудила. Можеби само се превртела во сон. Но првиот знак на будење често е токму таа нејасна, а политички остра мисла: сè уште не знаеме од каде да почнеме, бидејќи ништо околу нас веќе не чини – но почнуваме.
Иван Марковиќ
