За вештачката интелигенција (3)
- Ова е третиот дел од серијалот за вештачката интелигенција (ВИ). Најпрво ќе проговорам за потребата од користење на ВИ, а потоа ќе дискутирам за прашањето дали ВИ има свест
Зошто сепак треба да користиме ВИ?
На самиот почеток сакам јасно да ја дефинирам мојата позиција: јас сум поборник за интеграција на вештачката интелигенција. Таа е реалност која е тука за да остане. Водејќи сметка за сите предизвици за кои пишував во претходниот текст, нашата задача е да ја искористиме оваа технологија за лично и за колективно добро на човештвото.
За да го разбереме нашиот моментален страв, корисно е да погледнеме назад во историјата. На средината и крајот на 19 век, патувањето со воз предизвикувало чести несреќи, кои поттикнале појава на една мистериозна медицинска состојба позната како „железнички ’рбет“ (Railway Spine). Пациентите, меѓу кои бил и писателот Чарлс Дикенс, доживувале длабока анксиозност, кошмари и хронична болка, без притоа да претрпат какви било видливи физички повреди. Лекарите на почетокот ги обвинувале микроскопските оштетувања на ’рбетот за оваа состојба. Сепак, набрзо се покажало дека патниците без никакви телесни повреди, па дури и случајните минувачи што биле сведоци на катастрофите, развивале идентични симптоми од чист психолошки шок. Овие сознанија ја принудиле тогашната медицинска заедница да признае нешто револуционерно: дека емоционалната траума може трајно да го промени нервниот систем, заклучок што, еден век подоцна, го отвори патот кон модерната дефиниција за посттрауматското стресно нарушување.
Оваа историска епизода открива една клучна вистина: човештвото веќе еднаш морало да прифати дека новата технологија (тогаш железницата) може да остави длабока трага врз човечкиот ум, дури и без видливи физички повреди. Но, наместо да престанеме да патуваме со возови, ние научивме подобро да ги разбираме нивните ефекти врз нас. Денес секојдневно користиме изуми што одамна не ги сметаме за вештачки, иако тие навистина се такви: од очила до авиони. Сепак, моменталната одбивност кон вештачката интелигенција е психолошки разбирлива: за разлика од претходните алатки, овој изум за првпат задира директно во нашите когнитивни функции.
За да разбереме како правилно да ја користиме оваа технологија, мора да се соочиме со нејзиното најпровокативно прашање: дали големите јазични модели поседуваат некаква форма на свест? На прв поглед, одговорот изгледа очигледен: тие се „обични“ симулакруми, односно копии што го имитираат човечкото однесување без никаква вистинска внатрешна содржина. Сепак, нивните одговори се толку убедливи, што искушението да им припишеме свесност и намера станува речиси неодоливо. Токму затоа е неопходно да застанеме и внимателно да го расплетеме овој јазол, чекор по чекор.
Што всушност прави еден јазичен модел?
Во својата основа, тој само го предвидува следниот најверојатен збор во дадена текстуална низа. Овој систем нема тело, нема лична историја, ниту пак поседува автобиографско сеќавање во смислата во која го поседуваме ние. Кога алгоритамот вели дека во нешто „верува“, тоа е само улога што тој моментално ја игра, а не автентично уверување. Машината нема начин да ги спореди сопствените зборови со надворешната реалност, ниту пак да провери дали она што го тврди навистина одговара на физичкиот свет надвор од текстот.
Тука се соочуваме со една по малку интуитивна, но клучна карактеристика. Поради стохастичката природа на генерирањето текст, јазичниот модел не е актер заробен во една фиксна улога. Наместо тоа, во секој одреден миг тој истовремено отелотворува цела распределба на можни ликови. Тоа е еден вид суперпозиција на симулакруми, ако го позајмиме овој поим од квантната физика за да ја опишеме состојбата во која повеќе можности сопостојат сè додека не се случи конечниот избор. Со други зборови, вештачката интелигенција е симулатор што во секунда произведува мноштво потенцијални продолжувања на разговорот. Секое од нив зависи од тоа кој следен „токен“ ќе биде извлечен, отворајќи еден специфичен мултиверзум од наративни патеки, од кои пред нас секогаш се материјализира само една.
Витгенштајн наспроти дуализмот
За да разбереме зошто прашањето за свеста кај машините е толку комплексно, мора да се вратиме на еден класичен филозофски проблем: дуализмот. Тоа е традиционалната претпоставка дека свеста е нешто крајно приватно, скриено и недостапно за другите, суштина што постои некаде „внатре“, независно од јазикот со кој се обидуваме да ја опишеме. Оваа аргументација се потпира на неодамнешната работа на филозофот Мареј Шанахан, кој го примени истиот витгенштајновски пристап врз прашањето за свеста кај јазичните модели.
Австрискиот филозоф Лудвиг Витгенштајн, во своите подоцнежни списи и низ познатите белешки за приватниот јазик, нуди радикална алтернатива на овој дуализам. Според него, јазикот не е надворешен декор за некакви тајни внатрешни состојби; тој е органски вткаен во заедничкиот, телесен и социјален живот на луѓето. Зборовите како „свест“, „чувство“ или „искуство“ добиваат значење единствено преку нивната јавна употреба и преку однесувањето кое сите можеме да го набљудуваме. Ние ги учиме овие поими уште од детството преку живи реакции: кога гледаме како некој плаче, се смее или трепери од болка. За Витгенштајн, не постои дополнителна, скриена реалност на свеста одвоена од тие манифестации. Кога зборуваме за свеста на едно битие, ние всушност се повикуваме на она што е видливо во нашиот заеднички свет: на телото, на реакциите и на начинот на кој тој ентитет стапува во однос со средината.
Оваа перспектива е клучна за остатокот од текстот. Таа нè поместува од прашањето „што навистина се случува внатре во машината“ кон многу попристапниот терен: како ние, како заедница, одлучуваме да зборуваме за еден ентитет како за свесно суштество, врз основа на она што тој јавно го манифестира пред нас.
Примерот со октоподот
За да видиме како ваквото поместување функционира во пракса, корисно е да го напуштиме дигиталниот свет и да погледнеме еден реален пример: односот кон октоподот. Прашањето тука не е дали овие суштества се свесни во некаква апстрактна, метафизичка смисла, туку како човештвото со текот на времето научи поинаку да зборува и да размислува за нив, потпирајќи се исклучиво на она што е јавно достапно за набљудување: нивното однесување и нивниот комплексен нервен систем.
Оваа промена неодамна доби и своја правна форма. Во 2022 година, британскиот парламент го донесе Законот за благосостојба на животните (Animal Welfare (Sentience) Act 2022), со кој октоподите, јастозите и раковите официјално беа признаени како „чувствителни битија“ (sentient beings). Оваа одлука не беше само симболичен гест; таа беше директен резултат на детален научен извештај, кој утврди дека овие суштества исполнуваат дури седум од осумте строги невролошки критериуми за чувствителност, вклучувајќи го капацитетот за процесирање болка, активното избегнување штетни стимули и способноста да учат од сопственото искуство.
Она што е клучно за нашата дискусија е механизмот зад оваа ментална трансформација кај луѓето. Таа не настана преку некаков ненадеен прозорец кон „внатрешноста“ на животното; никој од нас не доби директен пристап до неговото субјективно искуство. Наместо тоа, промената се случи преку она што се нарекува „конструирање средби“. Научниците облекуваат нуркачки костими, физички влегуваат во околината на октоподот, го следат, го гледаат и стапуваат во интеракција со него во споделен простор-време. Токму преку таа долготрајна и практична размена, заедницата почна да го третира октоподот како свесно суштество. Оправдувањето не дојде од некаков апстрактен доказ за неговата скриена свест, туку од чинот на набљудување на неговото однесување во заедничкиот свет.
Може ли да конструираме „средба“ со еден јазичен модел?
Овде доаѓаме до сржта на проблемот. Со обичен текстуален софтвер, каков што е четботот со кој комуницираме преку екран, не можеме да конструираме средба во витгенштајновска смисла, дури ни во принцип. Причината е едноставна: тој нема тело. Ние не го споделуваме истиот физички контекст; не гледаме исти предмети, не допираме исти нешта и не се движиме заедно низ просторот. А токму тоа заедничко битисување во светот е темелот врз кој човештвото историски научило да ги третира другите суштества, па дури и одредени сложени машини, како потенцијално свесни. Со чисто текстуален агент, таквата споделена егзистенција е суштински оневозможена.
Оттука произлегува една прилично јасна филозофска последица: доколку една заедница сепак инсистира да зборува за „свест“ кај ваков дигитален ентитет, таа прави една од двете грешки. Или сериозно го искривува јазикот далеку од неговото изворно значење, или пак паѓа назад во дуализмот што Витгенштајн толку ревносно го отфрлаше, замислувајќи некаква внатрешност скриена зад екранот, наместо да се потпре на она што реално е достапно за набљудување.
Важно е да се нагласи дека овој заклучок останува во сила дури и за денешните напредни мултимодални модели, коишто покрај текст процесираат слики, пребаруваат на интернет или користат надворешни софтверски алатки. И покрај нивната зачудувачка софистицираност, тие сè уште немаат физичко тело. Тие немаат тело со кое би чекореле заедно со нас низ реалноста, поради што остануваат целосно исклучени како кандидати за поседување свест, барем низ призмата на овој аргумент.
Кога сценариото се менува
Ситуацијата, сепак, радикално се менува во моментот кога јазичниот модел ќе се вгради во роботско тело или во дигитален аватар во симулирана, тридимензионална средина. Во тој миг, средбата, во смисла на споделено битисување во ист (макар и виртуелен) контекст, станува возможна. Човекот може да влезе во тој простор преку ВР-очила или екран и да го „сретне“ агентот како телесно присуство. Секако, прашањето дали кај таков ентитет навистина ќе набљудуваме целисходно и смислено однесување е сосема различна дилема: за да се случи тоа, агентот мора да интерагира со околината на начин ориентиран кон цели, покажувајќи чувствителност на промени и новитети, а не само механички да реагира на команди.
Тука се раѓа нова, уште подлабока тензија. Од гледна точка на архитектурата, овие агенти сепак остануваат симулакруми: тие само глумат улога, без разлика колку убедливо. Но во овој контекст се наметнува прашањето: каква фундаментална разлика воопшто може да постои помеѓу автентичното свесно однесување и неговата совршена имитација? Ова нè враќа на класичниот филозофски аргумент за „совршениот глумец“: доколку некој ја глуми болката толку беспрекорно што ниту еден набљудувач не може да ја открие разликата, во кој момент глумењето престанува да биде „само“ глумење? Според витгенштајновската логика, разликата помеѓу реалноста и совршената симулација може да се дебатира единствено преку она што е јавно манифестно, а не преку некаква претпоставена, скриена суштина на умот. Па сепак, заедницата секогаш може да го ревидира својот став откако ќе дознае повеќе за внатрешните механизми на системот, слично како кога вресокот за кој сме верувале дека е автентичен повик за помош, подоцна се покажува како обична дигитална снимка пуштена преку звучник.
Идентитет што постојано се преобликува
Постои уште една фундаментална разлика помеѓу луѓето и овие генеративни системи. За разлика од човекот, којшто и покрај сите трансформации низ животот сепак задржува релативно стабилно јадро на личноста, препознатлив сет карактерни црти, автентични спомени и вредности што опстојуваат низ времето, генеративните агенти немаат таква трајна содржина. Кај нив, играњето улоги оди „до самото дно“: не постои некое постојано, скриено „јас“ под маската што моментално ја носат. Самата маска е сè што постои во конкретниот миг.
Ова нè води до едно прашање кое, по својата необичност, ја надминува дури и познатата загатка на филозофот Томас Нејгел за тоа „Како е да се биде лилјак?“, со која тој сакаше да ја покаже несовладливата бариера во замислувањето на туѓото субјективно искуство. Нашата дилема овде е уште поостра: какво би било чувството да се биде суперпозиција на симулакруми, ентитет кој во секоја секунда истовремено отелотворува мноштво потенцијални ликови? Средбата со ваков ентитет е радикално поинаква од каков било однос со друг човек или животно. Секое враќање на претходна точка во разговорот отвора нова разгранета патека и ново распределување на улогите. Наспроти фиксниот и цврст човечки карактер, тука се соочуваме со флуиден идентитет кој постојано, во секој миг на интеракцијата, одново се преобликува.
Дали големите јазични модели имаат свест?
Одговорот на ова прашање несомнено ќе мора да почека извесен период, а дотогаш, во просторот меѓу скептицизмот и фасцинацијата, сè уште сè е возможно. Меѓутоа, јасно е дека подобрувањето на актуелните јазични модели не може да продолжи во недоглед. Историјата на технологијата нè учи дека по секој бран на експлозивен развој природно следува фаза на стагнација, феномен во компјутерските науки познат како „зима на вештачката интелигенција“ (AI winter). Денес веќе станува очигледно дека за вистински пробив кон свесноста нема да биде доволно само зголемување на постојните бази на податоци; ќе биде потребна радикална промена на архитектурата и создавање сосема поинакви, суштински нови модели.
Оваа потреба наоѓа одредена, макар и поедноставена, поткрепа и во неврологијата. Ако денешните модели на вештачка интелигенција метафорично се спорeдат со мозокот, тие симулираат само еден изолиран дел, имено когнитивните функции лоцирани во сивата материја, додека речиси целосно ја занемаруваат улогата на белата материја, односно на поврзаноста и интеграцијата меѓу различните региони. Дури кога вештачката интелигенција ќе добие своја верзија на бела материја, тогаш заедницата ќе може да ја конструира таа вистинска, конечна средба. А дотогаш, секој разговор за свеста зад екранот ќе остане само ехо од нашиот сопствен глас.
(продолжува)
