Новинарска опсервација
- Светската енергетска политика ги руши границите меѓу геополитиката и економијата. За Македонија, во тој контекст, вистински предизвик е државата да антиципира што ќе се случува, за Владата да знае да ги заштити сопствените национални интереси, да ја намали зависноста и да обезбеди поевтина и посигурна енергија за граѓаните и за стопанството
Светот сè помалку се движи според правилата на кои се повикува, а сè повеќе според интересите што ги брани. Во таа реалност, енергетиката одамна престана да биде само прашање на производство, транспорт и потрошувачка. Таа стана инструмент на политичка моќ, средство за економски притисок и еден од најважните фактори што го определуваат однесувањето на големите сили. Можноста за енергетска соработка меѓу Соединетите Американски Држави и Русија, дури и во услови на длабоки политички несогласувања и санкции, повторно го отвора прашањето што треба да сторат малите држави за да се приспособат на промените на светскиот пазар. За Македонија ова не е далечна геополитичка пресметка што се одвива зад затворените врати на големите престолнини. Нејзините последици може да се почувствуваат во цената на горивата, трошоците на транспортот, производството на храна, работењето на индустријата, инфлацијата и животниот стандард на граѓаните. Затоа, енергетската политика не смее да се сведе на чекање поволни вести од Вашингтон, Москва или Брисел туку, како и проактивната наша енергетска политика водена досега со новото министерство, истото тоа да биде прашање на државна стратегија, економска рационалност и политичка одговорност.
Големите сили ги менуваат правилата, но не се откажуваат од сопствените интереси
Во меѓународната политика често се создава впечаток дека идеолошките и политичките поделби се непремостливи. Но, кога станува збор за енергијата, економскиот интерес неретко отвора врати што политиката претходно ги затворила. Вашингтон има интерес да ги контролира енергетските текови, да ги ублажува ценовните притисоци врз сопствената економија и да го задржи своето влијание врз глобалниот пазар. Москва, од друга страна, има интерес да ги зачува извозните канали, приходите од енергентите и својата позиција во меѓународната економија. Тоа не значи дека политичките конфликти исчезнале, ниту дека санкциите прекуноќ ја изгубиле својата важност. Напротив, токму ваквите ситуации покажуваат колку е сложен односот меѓу политичките декларации и практичните економски потреби. Поуката е многу очигледна, а тоа е дека големите сили можат истовремено да се спротивставуваат во една област и да бараат прагматични решенија во друга. Во меѓународните односи, принципите, безбедносните интереси и економската корист не секогаш се движат во иста насока. За Македонија оттука произлегува суштинска обврска. Не смее да ја гради својата енергетска политика врз претпоставката дека меѓународните односи ќе останат непроменети, ниту врз очекувањето дека договорите меѓу големите автоматски ќе ѝ донесат корист. Малите држави не можат да ги диктираат глобалните правила, но можат да научат да ги предвидуваат нивните последици и да се подготват за нив.
Поевтината нафта не значи автоматски и поевтин живот за помалите
Една од најважните заблуди во јавните дебати за енергетиката е верувањето дека падот на цената на нафтата на светските пазари веднаш ќе се почувствува во секојдневниот живот на граѓаните. Реалноста е посложена. Цената што ја плаќа крајниот потрошувач зависи од повеќе фактори, како што се на пример набавните цени, транспортните трошоци, девизните курсеви, даноците, акцизите, регулативата и состојбата на домашниот пазар. Затоа, и кога на меѓународно ниво ќе се појават услови за поевтини енергенти, тоа не гарантира пропорционално намалување на цените на домашните бензински пумпи. Но последиците не завршуваат кај горивата. Сите сме свесни дека поскапувањето на енергијата се прелева низ целата економија. Поскап транспорт значи повисоки трошоци за дистрибуција. Поскапото производство ја зголемува цената на производите. Земјоделството станува поскапо поради трошоците за гориво, механизација, транспорт и други влезни ресурси. На крајот, сметката стигнува до потрошувачот. И обратно, стабилизирањето на енергетскиот пазар може да го намали инфлаторниот притисок, да ја олесни работата на компаниите и да создаде поповолни услови за економско планирање. Но меѓу можноста и резултатот стои државната политика. Ако институциите континуирано, длабоко и антиципирајќи го текот на движењата на пазарот, ако обезбедуваат транспарентност и конкуренција и ако ги штитат потрошувачите од неоправдани ценовни притисоци, тогаш евентуалната корист од глобалните промени може да биде голема. Досега се покажа дека политиките на официјално Скопје се во голем дел успешни.
Граѓаните не живеат од геополитички анализи. Тие живеат од своите приходи и ја мерат економската политика преку сметките, цените и можноста да го покријат месечниот буџет. Затоа, вистинскиот тест за секоја влада не е дали ќе ја поздрави стабилизацијата на светскиот пазар, туку дали ќе создаде услови таа стабилизација да се почувствува и дома.
Македонија меѓу географската положба и енергетската/стопанската одржливост
Македонија има особено важна причина сериозно да ја третира оваа тема. Како мала и отворена економија, таа е изложена на надворешните ценовни шокови и на промените во регионалните и европските енергетски текови. Кога глобалните пазари се нестабилни, просторот за маневрирање на малите економии е ограничен. Кога снабдувањето е нарушено, кога транспортните правци се под притисок или кога геополитичките конфликти ги менуваат трговските услови, последиците не се распределуваат рамномерно. Токму затоа Македонија мора да размислува подалеку од следната промена на цената на горивата. За среќа, во последно време, тоа навистина и го прави, но глобалните околности не ѝ одат од рака. Надворешните енергетски, економски па и политички притисоци растат.
Сепак, Македонија следи пат во кој гради систем во кој енергетската безбедност нема да зависи од еден извор, еден снабдувач или една политичка конфигурација. Диверзификацијата не е прашање на политичка наклонетост кон Истокот или Западот, туку прашање на економска сигурност. Држава што има повеќе можности за снабдување има поголема преговарачка моќ. Држава што располага со разновидни извори на енергија е помалку ранлива на надворешни притисоци. А држава што инвестира во сопствените енергетски капацитети создава поголем простор за долгорочно планирање.
Оттука, Македонија треба истовремено да ги развива регионалната енергетска поврзаност, инфраструктурата за снабдување со природен гас, обновливите извори на енергија, енергетската ефикасност и механизмите за сигурност на снабдувањето. Ова не се меѓусебно спротивставени политики. Напротив, тие треба да бидат делови од една заедничка стратегија. Особено е важно да не се меша диверзификацијата со обичната промена на зависноста. Ако еден снабдувач се замени со друг, а системот остане еднакво ранлив, проблемот не е решен. Вистинската енергетска независност не значи целосно затворање кон надворешните пазари, туку способност државата да избира, да преговара и да реагира без сериозни последици за економијата.
Македонија како одговорен актер
Енергетската иднина на Македонија не може да се разгледува изолирано од европскиот контекст. Регионалната поврзаност, усогласувањето со европските правила и пристапот до пошироките пазари се важни за долгорочната сигурност. Но интеграцијата сама по себе не е стратегија. Таа е рамка во која треба да се спроведува стратегијата. Македонија мора да знае што бара од партнерите, кои инфраструктурни проекти ѝ се најважни, какви инвестиции ѝ се потребни и како да ги заштити интересите на граѓаните и домашната економија. Европската перспектива треба да се претвори во конкретни придобивки, како што е подобра поврзаност, посигурно снабдување, модернизација на енергетскиот систем и поголема конкурентност на стопанството. Притоа, неопходно е да се избегне политичкото претворање на енергетиката во поле за дневнополитички пресметки. Тука барем може да се најде веднаш националниот консензус!
Енергетските проекти бараат континуитет, стручност и долгорочни инвестиции. Нивниот успех не може да зависи од тоа кој моментално е на власт и кој ќе го преземе политичкиот кредит за одредена одлука. На Македонија ѝ е потребна енергетска политика што ќе надживее повеќе владини мандати. Тоа подразбира транспарентни договори, јасни приоритети, професионално управување и редовна процена на ризиците. Без таков пристап, и најповолните меѓународни околности може да се претворат во пропуштена можност.
Интересот на обичниот граѓанин
Во секоја дебата за големите сили лесно се губи од вид најважното прашање, имено за тоа што добива обичниот човек.
Ако меѓународната енергетска соработка придонесе за зголемување на понудата и стабилизирање на цените, Македонија може да има корист преку пониски увозни трошоци, помал притисок врз производствените цени и подобри услови за стопанството. Но таквиот исход зависи од конкретните пазарни движења и од начинот на кој тие ќе се пренесат врз домашната економија. Затоа, државата мора да има механизми за навремено следење на цените, за спречување нарушувања на конкуренцијата и за информирање на јавноста. Кога постојат услови за намалување на трошоците, граѓаните имаат право да знаат дали и во која мера тие се одразуваат врз крајните цени. Истовремено, помошта за најранливите домаќинства треба да биде насочена, финансиски одржлива и заснована врз реалните потреби, а не врз краткорочни политички мотиви. Нема одговорна енергетска политика без економско-социјална димензија. Но нема ниту одржлива социјална политика ако државата постојано реагира со привремени мерки, наместо да ги отстранува причините за ранливоста. Најевтината домашна енергија е најважна. Но уште поважно е да се изгради систем во кој домаќинствата и компаниите ќе бидат помалку изложени на секој нов глобален потрес. Е.Р.
Светската економија не функционира според едноставни политички формули
Можните промени во енергетските односи меѓу Вашингтон и Москва се потсетник дека светската економија не функционира според едноставни политички формули. Дури и државите што се во сериозен конфликт можат да пронајдат заеднички интерес во одредени економски области. За Македонија тоа треба да биде поттик за трезвена процена, а не за политички ентузијазам или за однапред донесени заклучоци. Ниту евентуалната соработка меѓу големите сили гарантира поевтина енергија ниту продолжувањето на нивните несогласувања нужно значи дека секогаш ќе има нови ценовни шокови. Пазарот зависи од понудата, побарувачката, транспортните можности, безбедносните ризици и политичките одлуки што често се менуваат. Токму поради таа неизвесност, државата мора да биде подготвена за повеќе сценарија. Македонија треба да ги користи поволните меѓународни околности кога ќе се појават, но не смее да ја гради својата иднина врз очекувањето дека некој друг ќе ѝ ги реши проблемите. Затоа е потребно натпартиско единство.
Потребни се инвестиции, функционални институции, регионална соработка и енергетска политика ослободена од импровизации.
Во светот на големите сили, малите држави ретко имаат можност да ги определуваат правилата. Но имаат можност да одлучат дали ќе бидат подготвени кога правилата ќе се променат.
Се разбира дека Македонија не може да одлучува наместо Вашингтон и Москва. Но може, меѓутоа, да одлучи дали секоја промена во нивните односи ќе ја затекнува со јасна стратегија.
Тоа е вистинската мерка на државната одговорност, имено, како што гради, да изгради докрај економија што ќе може да ги издржи и нивните несогласувања и нивните договори. Зашто, на крајот, не е најважно кој ќе извлече најголема геополитичка корист од енергијата. Најважно е дали Македонија ќе знае да ја претвори сопствената енергетска политика во поголема сигурност, поконкурентна економија и подобар живот за своите граѓани. Ако не го направи тоа, и најголемите промени во светот ќе останат само вести што ги следиме од страна, додека нивната цена повторно ја плаќаме дома. Е.Р.
