Повод: Најновите заклучоци на Европскиот совет (ЕС) како огледало на сопствените противречности
Европа повторно испрати порака што не може да се чита само низ дипломатскиот јазик на официјалните документи. Најновите заклучоци на Европскиот совет (ЕС) на ЕУ, во кои Македонија и другите земји од Западен Балкан не се споменуваат поединечно, отвораат суштинско прашање за кредибилитетот на европската политика на проширување. Во момент кога Брисел зборува за геостратешката важност на проширувањето, мирот и безбедноста на континентот, политичкиот фокус повторно се префрла врз внатрешната институционална, буџетска и одлучувачка подготвеност на самата Унија.
Ова не е само протоколарен пропуст, ниту, пак, обична редакциска формулација во еден европски документ. Тоа е политички сигнал што бара внимателно толкување. Европската иднина на Западен Балкан останува стратешки декларирана цел, но нејзината практична реализација продолжува да биде изложена на внатрешните дилеми, институционалните ограничувања и политичките интереси на земјите членки.
Токму на оваа противречност подолго време укажуваше аналитичкиот пристап на весникот „Нова Македонија“. Во неговите критички опсервации за европските политики кон Македонија и регионот се отвораше прашањето дали европската интеграција навистина се води според универзални критериуми или сè почесто се обликува низ комбинација од формални услови, билатерални спорови и променливи геополитички приоритети.
Суштината на проблемот е во растојанието меѓу прокламираните европски вредности и начинот на кој тие се применуваат во конкретни политички околности. Унијата со право инсистира на владеење на правото, функционални институции, независно судство и демократска одговорност. Но токму затоа од неа треба да се очекуваат доследност, предвидливост и јасна граница меѓу легитимните критериуми за членство и билатералните барања што можат да го оптоварат процесот со прашања надвор од суштината на институционалното усогласување.
Кога европската перспектива се претвора во процес со постојано подвижни политички услови („подвижна цел“), се поткопува не само довербата на кандидатите туку и нормативниот авторитет на самата Унија. Европската политика не може трајно да се потпира врз ветувањето дека интеграцијата е прашање на заслуги, ако во практиката напредокот зависи и од околности врз кои кандидатот нема целосна контрола.
Во твој контекст, улогата на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, и на еврокомесарката за проширување Марта Кос заслужува критичка анализа. Не е доволно европските институции да ја повторуваат стратешката важност на регионот. Неопходно е тие да покажат дека декларациите можат да се преточат во доследна и предвидлива политика. Без таква доследност, европската реторика ризикува да стане замена за политичката волја.
Но најважната поука за Македонија не е само што треба да очекува од Брисел туку и што мора да промени во сопствениот пристап.
Со години во македонскиот политички и аналитички простор се одржуваше тезата дека европскиот пат бара нови отстапки, дополнителни компромиси и постојано прифаќање услови, дури и кога нивниот политички дострел ги надминува стандардните критериуми за членство. Некои од јавните толкувања создаваа впечаток дека секое натамошно попуштање е неопходна цена за деблокирање на процесот.
Сепак, најновите заклучоци на Европскиот совет на ЕУ докажуваат дека секој претходен компромис бил бесмислен. Прашањето за уставните измени исто така, под условите на кои сме принудени да го направиме, е тотално бесмислено! И неправедно, со тенденција на силен притисок да се направи и легално и легитимно!? Тоа веќе не оди така. Ова е само уште еден заклучок произлезен од деклариран став на ЕУ, поточно од новиот самит на Европскиот совет!. Ништо повеќе, ништо помалку!
Заклучоците на Европскиот совет во кој апсолутно е апстрахиран Западен Балкан ја засилуваат потребата од трезвена процена. Нема гаранција дека дополнителните отстапки автоматски ќе донесат побрза интеграција, ниту дека секоја исполнета политичка претпоставка ќе биде проследена со соодветен европски чекор.
Оттука, Македонија има право и обврска да ја преиспита стратегијата на својата евроинтеграција. Не преку напуштање на европската перспектива, туку преку нејзино ослободување од илузијата дека политичката попустливост сама по себе е доволна за успех. Европската определба и заштитата на националното достоинство не се меѓусебно исклучиви вредности. Напротив, одржливата интеграција треба да се темели врз институционална подготвеност, демократски капацитет и почитување на легитимните национални интереси.
Тоа подразбира и јасно разграничување меѓу прашањата на идентитетот, јазикот и историското самопоимање, од една страна, и реформските обврски што произлегуваат од европското право и функционирањето на демократската држава, од друга. Националниот идентитет не може да биде замена за реформи, но ниту реформите треба да се претворат во механизам за бесконечно политичко преиспитување на националниот идентитет.
Во исто време, Македонија не смее да дозволи разочарувањето од Брисел да стане алиби за сопствените неопходни реформи. Тука започнува вистинската национална интроспекција. Ако судството е неефикасно, проблемот мора да се решава независно од датумот за отворање на преговорите. Ако институциите се подложни на партиски влијанија, нивната професионализација не смее да зависи од европскиот притисок. Ако економијата страда од ниска продуктивност, корупција, недоволни инвестиции и одлив на квалификувани кадри, потребни се политики што создаваат долгорочна конкурентност, а не само формално исполнување реформски контролни листи.
Токму затоа реформите мора да се разберат како сопствен интерес на македонското општество, а не како услуга што државата му ја должи на Брисел. Функционалното судство, професионалната администрација, предвидливото деловно опкружување, квалитетното образование и независните регулаторни институции се предуслови за подобар живот на граѓаните, без оглед на динамиката на пристапните преговори.
Во таа смисла, односот кон Европската Унија бара двојна зрелост. Таа зрелост се идентификува со критичност кон надворешните политички противречности и самокритичност кон домашните институционални дефицити. Македонија не смее да биде ниту наивен верник во секое ветување од европските центри, ниту затворена држава што сопствените неуспеси ги оправдува со неправдите на меѓународната политика.
Потребна е стратегија што ќе ги обедини националната самодоверба, реформската дисциплина и принципиелната дипломатија. Тоа значи да се бараат јасни и мерливи европски критериуми, доследна примена на принципот на сопствените заслуги и предвидливост во процесот на проширување. Истовремено, тоа значи и да се гради држава што ќе биде функционална, праведна и економски посилна не само заради членството туку и заради сопствените граѓани.
Во оваа поширока слика се препознава и значењето на аналитичкото новинарство. „Нова Македонија“ има простор и одговорност да ја надмине дневнополитичката реакција и да ги поврзе навидум одделните настани во препознатлива стратегиска слика. Вредноста на еден сериозен весник не е во тоа да ја потврдува секоја владина позиција или да го отфрла секој европски став, туку да ги испитува фактите, да ги открива противречностите, да ги поставува непријатните прашања и да ги предупредува институциите кога политичките очекувања се оддалечуваат од реалните можности. Во време кога информацискиот простор е преплавен со брзи реакции, партиски толкувања и површни заклучоци, аналитичката вредност произлегува од способноста да се разликува непосредниот настан од неговото долгорочно значење. Не е доволно да се забележи дека Македонија не е спомената во заклучоците на Европскиот совет. Треба да се разбере што кажува тоа за приоритетите на Унијата, за ограничувањата на нејзината политика на проширување и за неопходноста македонската дипломатија да дејствува со поголема стратешка јасност.
Во таа смисла, аналитичкиот пристап на „Нова Македонија“ може да придонесе за јавна дебата што не се задоволува со површни уверувања, туку бара аргументи, контекст и политичка одговорност. Неговата релевантност треба да се оценува преку квалитетот на анализите, нивната фактичка поткрепеност и способноста навреме да ги препознаат процесите што ќе ја обликуваат иднината на државата.
Европската перспектива на Македонија не треба да се напушти, но мора да се ослободи од стратегијата на бескрајно чекање и еднострано докажување. Брисел треба да покаже дека проширувањето е реална политичка определба, а Македонија треба да покаже дека нејзината европска зрелост се мери со квалитетот на институциите, силата на економијата и достоинството на демократската заедница. Ова е момент за поголема самодоверба, но и за поголема одговорност, за помалку политички илузии, но за повеќе системски реформи. Најсилниот одговор на европските недоследности не е изолацијата, туку изградбата на држава што знае што сака, што може и што нема да го жртвува без јасна и оправдана причина. А токму во способноста навреме да ги препознае овие предизвици, да ги синтетизира во јасни политички пораки и да ја поттикне јавноста да размислува надвор од границите на дневната политика се наоѓа смислата на сериозното аналитичко новинарство. Затоа што информираната јавност не е само публика на политичките настани. Таа е предуслов за демократска зрелост, национална самосвест и одговорна иднина.
