Да се зборува за светоста во XXI век изгледа речиси како да се зборува на јазик што сè помалку луѓе го разбираат. Во јавниот простор доминираат теми како економскиот успех, технолошкиот развој, политичките конфликти и личната самореализација. Светоста, пак, се восприема како поим што припаѓа на некое далечно минато, затворен во страниците на старите книги или во тишината на манастирите. Затоа, секој обид да се отвори разговор за неа изгледа необично, па дури и анахроно.
Но токму затоа денес е потребно повторно да се постави прашањето: дали светоста навистина му е туѓа на современиот човек или, пак, ние сме ѝ станале туѓи на сопствената духовна природа?
Доволно е да се погледнат вредностите што денес ги промовира општеството. Родителите природно сакаат нивните деца да бидат успешни, образовани, финансиски обезбедени и општествено влијателни. Малкумина би рекле дека нивната најголема желба е нивното дете да стане свет човек. Истото важи и за образовниот систем. Училиштата и универзитетите создаваат компетентни професионалци, успешни менаџери, инженери, лекари или правници, но ретко ја поставуваат светоста како највисока цел на човечкото образование.
Тоа не значи дека образованието не ја негува етиката. Напротив. Но современата култура одамна го замени прашањето „Каков човек треба да станам?“ со прашањето „Што треба да постигнам?“ Во таа промена лежи една од најголемите духовни трансформации на нашето време. Идеалот повеќе не е добриот човек како што го разбирала класичната цивилизација, туку успешниот човек. А успехот најчесто се мери преку приходите, позицијата, влијанието и видливоста.
Во таков свет, светоста изгледа како категорија што нема практична вредност.
Сепак, ова не е единствената причина поради која современиот човек тешко ја разбира светоста. Еднакво проблематично е и тоа што самиот поим честопати е погрешно сфатен.
Кога случајно би ги прашале луѓето на улица што значи да се биде свет, најчестиот одговор веројатно би бил дека свет човек е оној што никогаш не греши, кој строго ги исполнува Божјите заповеди и кој живее беспрекорно морален живот. Други би додале дека светител е човек што има мистични искуства, гледа визии, прави чуда, ја знае иднината или им ги чита мислите на луѓето.
На прв поглед, овие претстави изгледа дека се логични. Но тие не ја исцрпуваат суштината на светоста. Напротив, честопати ја сведуваат на моралистички или психолошки категории. Светителот тогаш станува или совршен моралист без никакви слабости или натприродно суштество што живее надвор од законите на човечката природа.
Последиците од таквото разбирање се сериозни.
Ако светоста значи апсолутна безгрешност, тогаш никој жив човек не може да се надева дека ќе стане свет. Ако, пак, светоста подразбира необични мистични способности, тогаш таа станува привилегија на мал број избрани личности. Во двата случаја, светоста престанува да биде повик упатен до секого и се претвора во недостижен идеал.
Овде се крие една од најголемите заблуди на современата религиозна свест.
Православната агиологија никогаш не ја разбирала светоста како психолошка совршеност, ниту како натприродна спектакуларност. Светителите не се препознаени како такви затоа што никогаш не згрешиле, ниту затоа што правеле чуда. Чудата се можен плод на светоста, но никогаш не се нејзина суштина. Уште помалку, пак, човечките доблести сами по себе можат да го создадат светителот.
Тука православната традиција внесува една суштинска разлика што современиот човек честопати ја занемарува.
Светоста не е производ на човечкиот морален напор. Таа е плод на заедницата меѓу Бога и човекот. Со други зборови, светоста не е човечки проект, туку богочовечки настан. Во православната теологија оваа реалност се именува како синергија – слободна соработка помеѓу Божјата благодат и човечката слобода.
Токму затоа светителите не се луѓе без слабости. Напротив, нивните житија честопати откриваат личности со силни карактери, различни темпераменти, па дури и со падови, сомнежи и внатрешни борби. Нивната величина не произлегува од психолошката беспрекорност, туку од нивната постојана отвореност кон Божјото дејство.
Ова е една од најважните пораки што агиолошката литература ја испраќа низ вековите.
За жал, честопати оваа порака останува скриена зад површното читање на житијата. Во желбата да се нагласи величината на светителот, понекогаш се создава впечаток дека тој речиси престанал да биде човек. Така светителите се претвораат во полумитски личности, оддалечени од реалниот живот, без вистински допир со човечките слабости.
Но внимателното читање на православното агиолошко наследство покажува сосема поинаква слика.
Светителите биле луѓе од своето време. Живееле во конкретни историски околности, се соочувале со политички превирања, општествени неправди, семејни трагедии, болести, сиромаштија и прогонства. Нивниот подвиг не бил бегство од светот, туку преобразување на светот преку личното преобразување.
Токму затоа светоста никогаш не е бегство од историјата.
Напротив, таа е најдлабокото присуство во историјата. Светителите не живееле надвор од човечката реалност, туку во нејзиното срце. Тие не престанале да бидат луѓе; тие станале вистински луѓе.
Во оваа перспектива се открива и современото значење на светоста.
Денешниот човек живее во време на огромни технолошки можности, но и на голема духовна осаменост. Никогаш не сме биле толку поврзани преку дигиталните мрежи, а истовремено толку разделени во личните односи. Никогаш не сме имале повеќе информации, а помалку мудрост. Никогаш не сме зборувале повеќе за човековите права, а помалку за достоинството на човечката личност.
Во такви услови, светоста не претставува анахронизам. Напротив, таа станува можеби најрадикалниот одговор на кризата на современиот човек.
Бидејќи светоста не започнува со чудата, туку со љубовта. Не започнува со совршенството, туку со покајанието. Не започнува со надмоќта, туку со смирението. Светоста не е дистанца од луѓето, туку најдлабока близина со нив. Нејзината мерка не е колку човекот се издигнал над другите, туку колку успеал да се дарува себеси за другите.
Оттука, прашањето за светоста не е прашање само за Црквата. Тоа е прашање за иднината на човекот.
Ако општеството произведува успешни луѓе без добрина, образувани луѓе без мудрост и влијателни луѓе без љубов, тогаш неизбежно ќе создаде цивилизација што ќе биде технолошки моќна, но духовно кревка.
Затоа, повторното откривање на светоста не претставува враќање во минатото, туку отворање кон иднината. Светоста не ги негира науката, културата или општествениот напредок. Таа им дава смисла. Без духовен хоризонт, секој напредок лесно може да стане средство за себичност, манипулација или за доминација.
Православната агиолошка традиција токму затоа останува неисцрпен извор на современа антрополошка мудрост. Таа постојано потсетува дека човекот не се исцрпува во своите биолошки, психолошки или општествени димензии. Човекот е создаден за заедница со Бога, а токму таа заедница ја прави светоста можна.
Секој агиолошки текст, без оглед дали е напишан во четвртиот, десеттиот или во дваесет и првиот век, во суштина ја повторува истата порака: светоста не е привилегија на малцина, туку повик упатен до сите. Таа не зависи од историскиот период, од професијата, од возраста или од општествената положба. Не е резервирана за монасите, ниту само за духовниците. Светоста претставува исполнување на човечкото назначение.
Можеби токму затоа денес најмногу ни недостига разговор за светоста. Не затоа што сите треба да станеме аскети или да се повлечеме од светот, туку затоа што повторно треба да се запрашаме што значи да се биде вистински човек.
А додека не го поставиме тоа прашање, ќе продолжиме да произведуваме генерации што ќе знаат како да живеат удобно, но не и како да живеат со смисла.
Светоста, во крајна линија, не е бегство од животот. Таа е неговото најцелосно исполнување. И токму затоа, и покрај сите промени на времињата, останува вонвременска реалност, универзален повик и највозвишен израз на човечката слобода во заедница со Бога.
Виктор Недески
Авторот е продекан на Православниот богословски факултет „Свети Климент Охридски“ при УКИМ во Скопје
