1. Обединетите нации – институција што остана без моќта што требаше да ја има
Хрватскиот претседател Милановиќ ги опиша Обединетите нации многу поинаку отколку во 2021 година, кога исто така во својство на шеф на држава пред Генералното собрание ги бранеше мултилатерализмот и реформата на Советот за безбедност (СБ). Тогаш неговата порака беше дека меѓународното право, соработката и системот на ОН се неопходни за светската безбедност. Денес, меѓутоа, неговата дијагноза за ОН и меѓународниот поредок е дијаметрално спротивна
Изјавата на претседателот на Република Хрватска, Зоран Милановиќ, во која се осврна на ОН и меѓународниот поредок, деновиве мошне гласно одекна во јавноста. Тој рече дека „системот на колективна и кооперативна безбедност престанал да постои“.
Сериозна критика на хрватскиот претседател кон ОН
Тоа не беше само критика кон една институција туку и кон целиот модел на меѓународни односи изграден по Втората светска војна. Во неговото читање, ОН формално сè уште постојат, но нивната политичка тежина е сериозно нагризена. Особено проблематично за него е тоа што токму најмоќните држави, а пред сè најголемите финансиски придонесувачи, можат да покажат непочитување кон системот што самите помогнале да се изгради. Оттука произлегува неговото тврдење дека денес „меѓународниот поредок престанал да постои“.
– Тоа можеби повеќе треба да се чита како политичка дијагноза, а не како буквално тврдење дека сите меѓународни институции исчезнале. ОН и понатаму функционираат, Генералното собрание заседава, Советот за безбедност донесува одлуки, а меѓународното право формално останува темел на системот. Но токму тука се појавува парадоксот на Милановиќ. Институцијата постои, но, според него, исчезнува способноста нејзините правила да бидат еднакво применувани. Ако големите сили можат да ги заобиколат механизмите на колективната безбедност, тогаш малите држави остануваат со право на хартија, но со помалку реални гаранции. Во неговата логика, тоа е најопасниот момент – велат наши соговорници, дипломати од кариера, кои ни обрнаа внимание на „дипломатски тврдата“ изјава на Милановиќ, во екот на тековната сесија на ОН во Њујорк.
Милановиќ: Односот на ОН е лицемерен!
Меѓународниот поредок не почива само на постоењето на правила. Тој почива на уверувањето дека правилата важат и за силните и за слабите. Милановиќ особено остро го проблематизира прашањето на санкциите. Тој тврди дека еднострана санкција без верификација на ОН е нелегална. Тоа е негова правно-политичка интерпретација, а прашањето за законитоста на различни видови санкции е посложено и зависи од конкретната правна основа и мерка. Но политичката поента што ја извлекува е јасна. Ако секоја голема сила сама го одредува правото на казнување, тогаш колективната безбедност се претвора во систем во кој моќта е над правилото. Токму затоа Милановиќ не ги напаѓа само ОН. Тој го напаѓа лицемерниот однос кон ОН. Од една страна, државите се повикуваат на меѓународното право. Од друга, кога правилата стануваат непогодни, истите тие држави бараат други механизми. Тука неговата критика станува поширока од критика на Њујорк, Советот за безбедност (СБ) или генералниот секретар. Таа станува критика на светот во кој реалната моќ повторно станува поважна од институционалната процедура.
Хрватскиот шеф на државата се сомнева дека системот на меѓународните односи воопшто ја извршува функцијата за која е создаден
Во 2021 година Милановиќ зборуваше за неопходност од реформирање на ОН, особено на Советот за безбедност. Денес зборува како човек што се сомнева дали системот воопшто ја извршува функцијата за која е создаден. Тоа е можеби најважната опсервација на Милановиќ. Проблемот не е само во тоа што ОН се „слаби“. Проблемот е што светот сè помалку се однесува како систем на заеднички правила. А кога исчезнува довербата во заедничките правила, исчезнува и најважната политичка функција на ОН, а тоа е да создаваат минимален простор во кој државите, без оглед на големината, можат да се повикаат на ист принцип. Во таквата визија, светот повторно се движи кон политика на сила. И токму затоа неговото „меѓународниот поредок престанал да постои“ повеќе звучи како предупредување за иднината отколку како опис на исчезната институција.
2. ЕУ – од проект на европско обединување до систем со демократски дефицит
- И за Европската Унија хрватскиот претседател Зоран Милановиќ
користи сличен метод на критика како и за ОН, но со една важна
разлика. Тој не тврди дека ЕУ е лоша идеја. Напротив, експлицитно вели дека ЕУ „не е лоша во својата суштина“. Но она што го оспорува е нејзината демократска архитектура. А тоа е директна и немилосрдна анамнеза за облиците и формите на работењето на носителите на највисоките функции на ЕУ и нивниот карактер
Централна теза на хрватскиот шеф на државата е дека „Европската Унија не е демократска во смисла во која тоа го очекуваат граѓаните од националните демократии“. Тој особено ги проблематизира процедурите преку кои се доаѓа до највисоките европски функции. Според него, на најодговорните места се поставуваат луѓе преку процеси што не се доволно непосредно демократски. И токму тука лоцира една од причините за растечкото незадоволство во европските општества. Неговата аргументација е интересна затоа што не ја сведува критиката на левица или десница. Тој вели дека ЕУ не е ниту „екстремно лева“ ниту „екстремно десна“. Проблемот, според неговата анализа, е институционален.
Милановиќ: Од Брисел се создава дистанца меѓу граѓанинот и центарот на одлучување
Натаму, Милановиќ се осврнува на идеолошкиот концепт на градење на политиките од Брисел, како центар на институционална и политичка моќ на ЕУ. Тој го критикува Брисел затоа што смета дека европскиот политички систем оттаму создава дистанца меѓу граѓанинот и центарот на одлучување. Во неговата интерпретација, „кога граѓаните протестираат или гласаат против воспоставениот политички курс, премногу лесно се етикетираат како екстремисти“. Тој токму тоа го смета за погрешен начин на водење политички разговор. Ова е една од најострите точки во неговата критика. Зашто, според него, европскиот политички систем има тенденција несогласувањето да го третира како проблем наместо како нормален дел од демократијата.
Европа минува низ циклус на историско и геополитичко слабеење
Критиката на претседателот на Хрватска не завршува со критика на институциите на ЕУ. Тој ја гледа Европа и како континент што во последниот век поминал низ циклус на историско и геополитичко слабеење. Во неговото читање, Европа денес е во фаза во која „континентот повеќе реагира на светот отколку што го обликува светот“, како некогаш. Берлин, Брисел и другите европски центри, според неговата порака, не треба ниту да се идеализираат ниту автоматски да се отфрлаат. Треба да се гледа нивната реална моќ. А токму тука неговата критика станува и геополитичка.
Натаму, Европа, според Милановиќ, има сериозен проблем со енергијата, која со децении не успева да ја реши како феномен. Имено, енергетската политика за него не е само економско прашање. Таа е прашање на политичка самостојност. Држава или континент што нема стабилна и достапна енергија има ограничена можност да води независна политика. Затоа неговото инсистирање на нуклеарна енергија не е случаен додаток на оваа приказна. Тој ја поврзува енергетската сигурност со пошироката европска неспособност да решава долгорочни проблеми. Во исто време неговата критика на ЕУ има една важна нијанса. Милановиќ не повикува на едноставно напуштање на Унијата. Во официјалните ставови на претседателството тој ја брани припадноста на Хрватска кон ЕУ и НАТО, но истовремено инсистира на заштита на националните интереси. Во неговата анализа, за ЕУ е неопходна нова политичка рамка, но не и недопирлив политички авторитет. Според Милановиќ, ЕУ не смее да се претвори во институција од која доаѓаат наредби што националните демократии само треба да ги прифатат.
Заедничката нишка на освртот кон ОН и ЕУ од страна на хрватскиот претседател Зоран Милановиќ
Довербата кон ОН и ЕУ да обезбедат еднакви правила и реална политичка одговорност е разнишана
Критиката на хрватскиот претседател Зоран Милановиќ на ЕУ е критика на концентрацијата на моќта, а неговата критика на ОН е критика на губењето на моќта на заедничките правила. Во двете опсервации има иста нишка. Имено, дека институциите постојат, но довербата во нивната способност да обезбедат еднакви правила и реална политичка одговорност е разнишана. Тоа е суштината на Милановиќевото читање на денешниот европски и светски поредок. Не дека ОН и ЕУ исчезнале, туку дека, според него, се појавува сè поголем јаз меѓу нивната формална моќ и реалната политичка сила. И токму во тој јаз тој го гледа најголемиот проблем на современиот свет. Р.С.
