Анализа
- Дваесет и пет години по првата пресуда од Стразбур, прашањето веќе не е дали Бугарија има право на сопствен историски наратив, туку дали нејзините граѓани смеат мирно да се здружуваат и јавно да се именуваат како Македонци
Во Бугарија, спорот за македонскиот идентитет одамна не се води само во книгите по историја или во дипломатските преписки со Скопје. Тој се води и пред регистарски службеници, домашни судови и Европскиот суд за човекови права. Најважниот факт е едноставен: по повеќе од две децении пресуди од Стразбур, организации на бугарски граѓани што се самоопределуваат како Македонци и натаму наидуваат на одбивање кога бараат правен статус.
Оваа тема не го допира суверенитетот на Бугарија, ниту нејзиниот уставен поредок. Таа го поставува потесното, но суштинско демократско прашање: дали државата смее да го претвори несогласувањето со одреден идентитет или историски став во причина за ограничување на слободата на здружување и собирање? Европската конвенција за човекови права дава јасна рамка — ограничувањето мора да биде законито, да има легитимна цел и, пред сè, да биде неопходно и пропорционално во едно демократско општество.
Бројката не го укинува правото
Официјалниот бугарски попис од 2021 година регистрирал 1.143 лица што се самоопределиле со македонска етничка припадност. Бројката е мала, но правно е важна од две причини. Прво, самиот официјален статистички систем бележи македонско самоопределување. Второ, човековите права не зависат од тоа дали една група е голема, политички влијателна или официјално признаена како малцинство.
Од пописната бројка не може чесно да се извлече ниту заклучок дека во Бугарија постои масовно македонско население, ниту спротивниот заклучок дека прашањето е измислено. Пописот ја мери изјавената припадност во определен момент. Тој не може да измери колку луѓе избегнале да одговорат, колку имаат сложен или двоен идентитет, ниту дали врз нивниот одговор влијаеле семејни, општествени или политички околности. Демократската проверка затоа не е во пребројувањето на идентитетите, туку во слободата тие да се изразат.
Од забранети собири до одбиени регистрации
Правната историја е долга. Во предметот „Станков и Обединетата македонска организација Илинден против Бугарија“ од 2001 година, Европскиот суд утврди повреда на членот 11 поради забрани на комеморативни собири. Судот оцени дека националните власти ја пречекориле дозволената слобода на процена и дека забраните не биле неопходни во демократско општество.
Потоа следуваа предмети за одбивање регистрација и за нови ограничувања на јавни собири. Во „Обединета македонска организација Илинден и други против Бугарија“ од 2005 година, како и во следните пресуди од 2011 и 2018 година, Стразбур повторно утврдуваше повреди на слободата на здружување. Во пресудата од 11 јануари 2018 година Судот беше особено прецизен: опасноста од регионални тензии и желбата на мнозинството да не биде изложено на ставови што ги смета за навредливи не се доволни причини да се одбие регистрација. Домашниот суд, според Стразбур, не дал убедливи и силни причини засновани врз цврста процена на фактите.
Тоа не значи дека секое здружение мора автоматски да биде регистрирано или дека државата е немоќна пред повици на насилство. Членот 11 дозволува ограничувања кога се навистина неопходни за националната безбедност, јавниот ред или правата на другите. Но, сомнежот, непопуларноста и навредливоста на некоја идеја не се исто што и докажана опасност. Демократијата се тестира токму со ставовите што мнозинството не сака да ги слушне.
Што утврди Стразбур — а што не утврди
Во јавните полемики пресудите често се толкуваат пошироко отколку што навистина гласат. Европскиот суд не е историска комисија и не пресудува кој национален наратив е точен. Тој не ѝ наложил на Бугарија да прифати определена верзија на македонската историја, ниту со судска одлука „создал“ малцинство.
Но Судот утврдил нешто правно обврзувачко: луѓето не ја губат слободата на здружување затоа што нивниот идентитет или нивното читање на историјата е оспорено од државата и од мнозинството. Токму затоа бугарскиот став дека не постои посебно македонско малцинство не може сам по себе да биде доволна правна причина за забрана на мирно здружение. Прашањето на признавање и прашањето на основните слободи не се идентични.
Најновиот отказ: 2025 година
Дека спорот не е затворено поглавје покажува најновиот јавно достапен материјал доставен до Комитетот на министри на Советот на Европа. На 14 јули 2025 година било поднесено ново барање за првична регистрација на здружението „Обединета македонска организација – Илинден“. Регистарскиот службеник го одбил барањето, а одбивањето било потврдено од Окружниот суд во Благоевград. На 8 октомври 2025 година Софискиот апелациски суд ја потврдил одлуката со конечен акт.
Во образложението се наведени и формални недостатоци во документите: местото и времето на основачкото собрание, начинот на потпишување, правилата за членство и имотните односи. Но судот не застанал таму. Тој оценил и дека целите за заштита на македонското културно наследство, за општествена интеграција на Македонците, за образовни програми и за мирни комеморативни маршеви создавале впечаток за македонска етничка група чии права се повредени. Од тоа извел дека здружението е насочено кон поделба на нацијата и кон создавање услови за етничка конфронтација, повикувајќи се на членот 44 став 2 од бугарскиот Устав.
Токму оваа логика го покажува јадрото на проблемот. Формалните пропусти, ако постојат, можат да се исправат со ново барање. Но кога самото тврдење дека постојат Македонци со повредени права се толкува како ризик за единството на нацијата, административната постапка се претвора во тест на дозволен идентитет. Тоа е теренот на кој Бугарија веќе повеќепати загубила пред Европскиот суд.
Пресуди што сè уште се извршуваат
Извршувањето на овие пресуди го надгледува Комитетот на министри на Советот на Европа. Групата предмети „ОМО Илинден и други против Бугарија“ е под засилен надзор уште од 2014 година. Фактот што бугарските власти во февруари 2026 година доставиле до Комитетот превод од конечната одлука од октомври 2025 година, а материјалите за групата повторно биле ставени пред Комитетот и на состаноците во март и во јуни 2026 година, покажува дека проблемот не е архивиран.
Меѓународниот надзор не е казна за Бугарија. Тој е механизам со кој сите членки на Советот на Европа се обврзале пресудите да не останат само декларација. Исплатата на отштета на поединечните жалители е само еден дел. Потребни се и општи мерки: регистарските службеници и судовите да ги применуваат стандардите на членот 11, а повторените барања да не се одбиваат со причини што Стразбур веќе ги оценил како недоволни.
Тишината не е доказ за согласност
Најтешко мерливиот дел од оваа приказна е секојдневниот живот. Од правните документи не може да се докаже колку луѓе во Пиринскиот крај молчат за своето самоопределување, ниту зошто молчат. Но исто така не може отсуството на гласен јавен спор да се прогласи за доказ дека нема проблем. Кога една организација со години не може да добие регистрација, разумно е да се праша дали дел од луѓето проценуваат дека јавната идентификација носи општествена цена — нарушени односи, стигматизација или сомнеж во нивната лојалност.
Тоа е разликата меѓу правото на хартија и правото во животот. Човек може формално да има слобода на изразување, а сепак да смета дека е побезбедно да не ја користи. Судска пресуда може да постави стандард, но не може сама да создаде доверба. За тоа се потребни институции што доследно го применуваат правото и јавен простор во кој несогласувањето не се претвора во обвинување за предавство.
Европскиот одговор е плурализам
Бугарија има право да го брани својот уставен поредок и да се спротивстави на насилство и вистински сепаратистички дејства. Но демократската држава не се брани со административно негирање на мирен идентитет. Таа се брани со јасна разлика меѓу збор и насилство, меѓу здружување и заговор, меѓу непријатен историски став и реална закана.
На крајот, прашањето не е дали Софија и Скопје ќе се согласат за секоја историска личност или настан. Тоа можеби никогаш нема да се случи. Прашањето е дали бугарски граѓанин може да каже „јас сум Македонец“, да основа мирно здружение со други што мислат исто и да учествува на комеморација без државата однапред да го третира како опасност.
Една зрела демократија не слабее кога дозволува таков глас. Таа покажува дека нејзиното единство не зависи од присилна еднообразност. По низа пресуди, повторени постапки и продолжен европски надзор, расправата за македонскиот идентитет во Бугарија очигледно не е завршена. Нејзиниот исход нема да се мери само со следната пресуда во Стразбур, туку со денот кога правото на самоопределување нема да мора постојано да се докажува пред суд.
Извори и документи
1. Национален статистички институт на Бугарија, „Статистички прирачник – Попис 2021“, стр. 38 (1.143 лица со македонско етничко самоопределување). [врска]
2. ЕСЧП, Stankov and the United Macedonian Organisation Ilinden v. Bulgaria, апликации бр. 29221/95 и 29225/95, пресуда од 2 октомври 2001 година. [врска]
3. ЕСЧП, The United Macedonian Organisation Ilinden and Others v. Bulgaria, апликација бр. 59491/00, пресуда од 19 јануари 2006 година. [врска]
4. ЕСЧП, The United Macedonian Organisation Ilinden and Others v. Bulgaria (No. 2), апликација бр. 34960/04, пресуда од 18 октомври 2011 година. [врска]
5. ЕСЧП, The United Macedonian Organisation Ilinden and Others v. Bulgaria (No. 3), апликација бр. 29496/16, пресуда од 11 јануари 2018 година, особено параграфи 32–36. [врска]
6. Комитет на министри на Советот на Европа, досие за извршување на групата UMO Ilinden and Others v. Bulgaria. [врска]
7. Совет на Европа, H/Exec(2024)10, меморандум за извршувањето на групата предмети ОМО Илинден. [врска]
8. Комитет на министри, DH-DD(2026)254: соопштение на бугарските власти од 6 февруари 2026 година со одлуката на Софискиот апелациски суд од 8 октомври 2025 година. [врска]
9. Комитет на министри, CM/Del/Dec(2026)1553/H46-32, одлука за групата предмети ОМО Илинден, март 2026 година. [врска]
10. Комитет на министри, DH-DD(2026)631E: поднесок на Бугарскиот хелсиншки комитет и одговор на бугарските власти, мај 2026 година. [врска]
