Во домашниот политички и правен живот, Венецијанската комисија е речиси неизбежен актер. Ова советодавно тело на Советот на Европа, составено од експерти за уставно право назначени од земјите членки, има задача да дава мислења и упатства за прашања од уставно право – поради што се смета за еден вид форум за систематизација и трансфер на (уставно) правно знаење. На нејзините мислења еднакво се повикуваат и од Владата и од опозицијата, со нив се легитимираат уставни измени, измени и дополнувања на законите и често се користат како аргумент во дневнополитичките спорови. Во еден момент, Венецијанската комисија е „врховен орган“, чии одлуки мора да се почитуваат – во друг, „странско тело“, чии препораки (лесно) се „ставаат настрана“.
Во ова двоумење помеѓу нејзиното прифаќање и релативизација, ретко се поставува едноставно, но клучно прашање – што е Венецијанската комисија? Се чини дека најновото научно дело на истакнатата романска професорка по уставно право, Мариета Сафта, успеа да одговори на ова, на прв поглед, едноставно прашање. Нејзиниот одговор имаше „отрезнувачки“ ефект врз целата научна заедница, како резултат на што за краток временски период доби неверојатно голема популарност. Во него, авторката нагласува дека Венецијанската комисија денес функционира како еден вид меѓународен или барем европски уставен суд – без тоа име и без формални овластувања, но со последици што сè повеќе личат на таква улога.
Првиот импулс наметнат од гореспоменатата теза воопшто не е безопасен: ако Венецијанската комисија не е суд, тогаш од каде доаѓаат нејзините мислења во објаснувањата на одлуките на другите уставни судови, како и во многу законодавни проекти? Формалната необврзувачка природа на нејзините мислења стои во очигледна „тензија“ со својот фактички ефект. Уставните судови ги преземаат како референтни стандарди, законодавците како ориентациски точки, а политичките актери како важен легитимирачки ресурс. Така, пред нашите очи се формира суптилен, но ефикасен механизам на мека моќ за донесување правила – без императивна сила, но со силно влијание врз она што ќе се смета за уставно прифатливо. Со други зборови, повеќе не е прашање дали мислењата на Венецијанската комисија се обврзувачки, туку како тие функционираат во поединечен правен поредок. И тие дејствуваат како неформални стандарди за уставната и законодавната власт. Во оваа смисла, стандардната слика за уставното право како затворен систем во кој националните уставни судови го имаат последниот збор постепено отстапува место на мрежна структура во која аргументите, стандардите и толкувањата се движат преку границите.
Во оваа мрежа, Венецијанската комисија не донесува одлуки, туку ја обликува рамката во која тие се донесуваат. И во тоа лежи суштината на нејзината моќ. Но ова исто така отвора многу „понепријатно“ прашање – за легитимитетот. Ако тело што не е суд, чии членови не се директно демократски избрани и чии одлуки не се предмет на класична правна контрола, всушност учествува во дефинирањето на уставните стандарди, тогаш мора да се постави прашањето: кој го контролира контролорот? Токму во овој парадокс – помеѓу авторитет без формална моќ и влијание без јасна одговорност – лежи клучот за разбирање на современата улога на Венецијанската комисија. И можеби токму затоа тезата дека тоа е „уставен суд без суд“ повеќе не дејствува како провокација, туку како опис на своевидна реалност во создавање. Метаморфозата на уставното право за која денес сè повеќе зборува еминентниот канадски конституционалист Ричард Алберт, во која Венецијанската комисија (засега) го доби местото на модел на „мек“ меѓународен уставен суд, заснован на необврзувачки, но авторитативни мислења.
Алекса Николиќ
