Шеесет и една година од смртта на еден од најзначајните македонски писатели
- Чествувајќи го делото на авторот на култните романи „Крпен живот“, „Калеш Анѓа“, „Дилбер Стана“, „Толе Паша“ и „Итар Пејо“, ние всушност ги чествуваме и својот македонски ген, традициите, фолклорот, обичаите, односно своето духовно и културно богатство и македонската книжевност
Македонскиот народ го подготвуваше својот запишувач Стале Попов со сите свои маки, радости и страдања, со сите свои напластени животни искуства низ времињата. А Стале Попов создаде разновидно книжевно дело за тој свој народ, една голема македонска книга на легенди и преданија, на обичаи и магии, на песни и ора, на тажалки. Тој создаде голема македонска книга и на долгите ропства и непрестајните бунтови, на отпорот и непокорот, на победите и поразите. За цело време Попов како да пишуваше само една единствена книга, можеби една од најмакедонските книги, која има име: Македонија. Вака вдахновено зборуваше академик Георги Старделов за Стале Попов, еден од најзначајните писатели во македонската книжевна историја, за авторот на романите со висока и трајна вредност „Крпен живот“, „Толе Паша“, „Калеш Анѓа“. Денес, на 10 март, се навршува 61 година од смртта на овој знаменит деец на македонската книжевна реч и воопшто на македонскиот јазик, што е соодветна пригода за повторно навраќање на неговиот плодотворен живот и творештво. Чествувајќи го делото на авторот на култните романи: „Крпен живот“, „Калеш Анѓа“, „Дилбер Стана“, „Толе Паша“, „Итар Пејо“, ние всушност ги чествуваме и својот македонски ген, традициите, фолклорот, своите обичаи, односно своето духовно и културно богатство и македонската книжевност.
Расказите на Стале Попов се многуслојно и многузначно надоврзување на живата народна традиција. Во нив Попов пишува за веселите мариовци, за Итар Пејо… Ловџиските приказни се сместени во првиот том „Раскази“ од неговите Собрани дела. Пишувајќи за расказите на Стале Попов, Димитар Митрев констатира: „Ни се наметнува асоцијацијата како да се целосно сродни со народната приказна. Тој создава раскажувачки творби во народски дух и израз“.
За расказите, овие први литературни чекори на Попов, Миодраг Друговац ќе запише: „Токму меѓу овие фолклорни материјали се наоѓаат и првите обиди на Стале Попов да проговори со свој глас за душата на мариовскиот човек“. Сите тие раскази на Столе Попов, без оглед што во нив се пројавува разбирливата почетничка литературна неопитност, остануваат како значајни книжевни сведоштва за свеста и совеста на мариовскиот човек, на неговата традиција и филозофија, за неговиот живот.
Личниот „крпен живот“ на Стале Попов како своевидно вдахновение за истоимениот роман
Стале Попов е македонски раскажувач и романсиер. Роден е на 25 мај 1902 година во селото Мелница, Мариовско. Произлегува од селска средина. Неговите родители, но и поблиски предци, по традиција биле земјоделци. Сепак, имало меѓу нив и школувани луѓе. Уште како дете Стале бил сведок на тешкиот живот на своите соселани, кои живееле ропски живот под турските аги и бегови како обесправена раја. Неговите биле малку поимотни и културно поиздигнати, зашто од нив имало и свештеници. Основно образование завршил во селото Витолиште (Мариовско). Започнал да учи гимназија во Прилеп, а завршил богословија во Битола и Теолошки факултет во Белград. Сепак, тој никогаш не се запопил. Пред Втората светска војна работел како земјоделец, дрвар, овчар, трговец, бакал, како службеник во тогашната Народна скупштина, општински чиновник, шумар, тутунски работник.
Во текот на НОБ, Стале Попов го помагал партизанското движење. За време на бугарската окупација на Македонија бил интерниран во Неврокопско (Бугарија). По ослободувањето на земјата, Стале Попов станува претседател на Околискиот народен одбор во Прилеп. Потоа работи како управник на Шумската дирекција. Сѐ до пензионирањето тој потоа ѝ се посветува на педагошката дејност како професор по македонски јазик во Прилеп и во Скопје.
Романите и расказите на Попов веќе со десетлетија се македонска книжевна класика
Стале Попов започнал многу рано да пишува. Но како писател се оформил непосредно по ослободувањето. Првите раскази „Мице Касапче“ и „Петре Андов“ ги објавил во списанието „Современост“. Вистинска книжевна афирмација доживеал со својот прв роман „Крпен живот“ во 1953 година. Веднаш потоа напишал цела серија свои дела и станал еден од најплодните романсиери и раскажувачи на нашата современа македонска литература. Следната година го издал вториот дел од „Крпен живот“, како и „Опасна печалба“ (1954). Две години подоцна го објавил романот „Толе Паша“, а потоа и „Калеш Анѓа“ (1958), „Дилбер Стана“ (1958), „Мариовскиот панаѓур“ (1961), „Мариовски раскази“ и „Итар Пејо“ (раскази). Попов остави во ракопис обемно литературно наследство од необјавена проза (раскази и романи). Од неговото писателско перо излегоа и „Шаќир војвода“ (роман), „Необично дете“ (роман), „Доктор Орешкоски“ (роман) и две збирки раскази.
Во статијата објавена на интернет-страницата на Институтот за македонска литература, за Стале Попов се нагласува: „Автор е на вториот македонски роман ‘Крпен живот’ и ги поставува темелите на македонскиот роман како жанр, втемелен на искуството на народниот раскажувач. Неговото дело е посветено на описот на селскиот живот во Мариово, со многу етнографски и фолклорни елементи и со јазик, кој е еден вид стилизација на народниот дијалектен говор од тој крај. Оттука, неговите романи и раскази се блиски до битово-фолклорното раскажување. Збирката раскази ‘Итар Пејо’, заедно со романот ‘Крпен живот’ биле најпопуларните дела во Македонија во првите децении по ослободувањето“.
Попов уште во 1953 година станал член на Друштвото на писателите на Македонија, кое, во негова чест, во 1975 година ја востановува наградата „Стале Попов“ за прозно дело. Починал на 10 март 1965 година. Богатото и разновидно книжевно дело на Стале Попов по своите литературно-историски и уметничко-естетски вредности претставува драгоцена вредност и придонес кон традицијата и постигнувањата на сета современа македонска литература. Делото на Попов веќе претставува македонска книжевна класика. Тоа е трајно литературно сведоштво за опстојувањето, самобитноста и непокорот на Македонецот и на Македонија.
Свето Тоевски
