Педесет години од премиерата на „Станарот“ (The Tenant)
- Во времето кога беше прикажан, филмот ги подели критичарите. Едни го сметаа за чуден, претенциозен и намерно нејасен, додека други веднаш препознаа дека станува збор за исклучително комплексно психолошко дело. Денес, педесет години подоцна, „Станарот“ се смета за едно од најзначајните европски остварувања од 1970-тите години и за логичен врв на авторската опсесија на Полански со стравот, клаустрофобијата, идентитетот и човечката психа
Постојат филмови што стареат достоинствено, а постојат и филмови што со текот на времето стануваат уште повознемирувачки. „Станарот“ (The Tenant, 1976) на Роман Полански несомнено ѝ припаѓа на втората категорија. Половина век по неговата премиера, ова дело не изгледа како производ на своето време, туку како визија за современиот човек – осамен, изгубен во анонимноста на големиот град, притиснат од очекувањата на општеството и заробен во постојаната борба да го зачува сопствениот идентитет.
Во времето кога беше прикажан, филмот ги подели критичарите. Едни го сметаа за чуден, претенциозен и намерно нејасен, додека други веднаш препознаа дека станува збор за исклучително комплексно психолошко дело. Денес, педесет години подоцна, „Станарот“ се смета за едно од најзначајните европски остварувања од 1970-тите години и за логичен врв на авторската опсесија на Полански со стравот, клаустрофобијата, идентитетот и човечката психа.
„Станарот“ е филм што тешко може да се смести во една единствена жанровска категорија, бидејќи маестрално ги спојува психолошкиот трилер, хоророт и драмата. Наместо да се потпира на класичните хорор-ефекти, филмот создава чувство на страв преку постепено распаѓање на идентитетот, паранојата и сè понеизвесната граница меѓу реалноста и халуцинацијата.
Во својата суштина, „Станарот“ е психолошки хорор што ги истражува човечката изолација, притисокот на општеството и стравот од губење на сопственото „јас“. Истовремено, тој функционира и како егзистенцијална драма, во која секојдневниот живот во една париска станбена зграда постепено се претвора во клаустрофобичен кошмар. Со силното влијание на европскиот арт-филм и елементите на надреализам, филмот останува еден од најкомплексните примери за спојување на жанровската кинематографија со авторското кино.
Токму таа жанровска неодреденост е една од неговите најголеми вредности: „Станарот“ истовремено е хорор за стравот, трилер за сомнежот и филозофска студија за кризата на идентитетот, што му овозможува да биде еднакво вознемирувачки и интелектуално провокативен речиси пет децении по неговото создавање.
„Станарот“ постепено ја вовлекува публиката во свет во кој границата меѓу реалноста и халуцинацијата исчезнува, а секој поглед низ прозорецот, секое чкрипење на скалите и секое затворање на вратата стануваат дел од една огромна психолошка замка. Токму затоа „Станарот“ не е класичен хорор. Тој е хорор на свеста – приказна во која чудовиштето можеби никогаш не постоело надвор од човекот.
Роман Полански – режисер што го претвори стравот во филмски јазик
Малку европски режисери оставиле толку силна трага врз светската кинематографија како Роман Полански. Неговото творештво повеќе од шест децении претставува пример за автор што успеал да ја спои европската интелектуална традиција со жанровското кино, создавајќи дела што истовремено функционираат како психолошки студии, трилери и филозофски размислувања за човековата природа.
Роден во Париз во 1933 година од полско-еврејско семејство, Полански уште како дете го доживува најмрачниот период од европската историја. По германската окупација на Полска, неговото семејство е затворено во краковското гето. Мајка му загинува во логорот Аушвиц, додека татко му е испратен во концентрационен логор. Младиот Полански успева да преживее благодарение на луѓе што го кријат и му помагаат да ја избегне сигурната смрт.
Ова искуство засекогаш ќе ја обликува неговата уметност. Во речиси секој негов филм се чувствуваат длабоко чувство на несигурност, недоверба кон светот и сознание дека злото не мора да има натприродна форма. Напротив, најстрашното зло често е скриено во секојдневието, во соседите, институциите или во сопствената психа.
По студиите на престижната Филмска школа во Лоѓ, Полански се наметнува како едно од најголемите имиња на полската филмска школа. Неговиот дебитантски долгометражен филм „Нож во вода“ (Knife in the Water, 1962) веднаш привлекува меѓународно внимание и станува првиот полски филм номиниран за Оскар за најдобар странски филм. Со минималистичка приказна за љубовен триаголник на едрилица, Полански покажува дека знае да создаде огромна психолошка напнатост во ограничен простор – мотив што подоцна ќе стане негов препознатлив авторски потпис.
Следува преселба во Велика Британија, каде што ги снима „Одвратност“ (Repulsion, 1965) и „Слепа улица“ (Cul-de-Sac, 1966). Особено „Одвратност“ претставува пресвртница во психолошкиот хорор. Наместо чудовишта и крвави сцени, стравот произлегува од постепеното распаѓање на човечкиот ум. Камерата, звукот и просторот стануваат продолжение на психичката состојба на главната хероина.
Светската слава пристигнува со „Бебето на Розмари“ (Rosemary’s Baby, 1968), филм што и денес се смета за едно од најдобрите хорор-остварувања во историјата. Иако на површината станува збор за приказна за сатанистички култ, суштината повторно лежи во чувството на параноја и недоверба кон луѓето што треба да бидат најблиски.
Во следните децении Полански создава низа исклучителни дела: нео-ноар ремек-делото „Кинески кварт“ (Chinatown, 1974), епската „Тес“ (Tess, 1979), политичкиот трилер „Писателот во сенка“ (The Ghost Writer, 2010) и оскаровецот „Пијанистот“ (The Pianist, 2002), неговото најлично дело, во кое се враќа кон сопствените воени трауми.
Неговата филмографија покажува редок авторски континуитет. Без оглед дали снима хорор, криминалистички филм, историска драма или политички трилер, Полански секогаш се занимава со истите суштински прашања: колку човекот може да му верува на светот околу себе и колку лесно може да ја изгуби сопствената личност.
Истовремено, неговата кариера останува неразделно поврзана и со сериозните правни контроверзии што со децении ја следат неговата јавна личност. Тие оставија силен белег врз неговото место во современата култура и придонесоа неговото творештво често да биде предмет на сложени етички дебати. Но, независно од тие расправи, неговото влијание врз развојот на психолошкиот трилер, европскиот авторски филм и современиот хорор останува огромно и неспорно.
„Станарот“ – завршниот чин на една легендарна трилогија
Во 1976 година Полански го режира „Станарот“, филм заснован врз истоимениот роман на францускиот писател Ролан Топор. Топор, познат по својот надреалистички и црнохуморен стил, создава приказна што речиси совршено се совпаѓа со темите што Полански ги истражува уште од почетокот на својата кариера.
Филмот е француско-полска копродукција и претставува трет и последен дел од неформалната „апартманска трилогија“, по „Одвратност“ и „Бебето на Розмари“. Иако трите филма немаат заеднички ликови или приказна, сите се случуваат во затворени станбени простори каде што обичниот дом постепено се претвора во место на страв, параноја и психолошко распаѓање.
Една од најинтересните одлуки на Полански е самиот да ја игра главната улога – скромниот бирократ Трелковски. Иако првично размислувал за друг актер, на крајот заклучил дека само тој може целосно да ја долови постепената трансформација на ликот. Тоа се покажува како извонреден избор, бидејќи неговата воздржана, речиси невидлива глума создава впечаток на човек што буквално исчезнува пред очите на гледачот.
За визуелниот изглед на филмот бил ангажиран легендарниот шведски директор на фотографија Свен Нюквист, долгогодишен соработник на Ингмар Бергман. Благодарение на неговата фотографија, секој ходник, секоја соба и секој прозорец изгледаат истовремено реално и кошмарно. Просторот никогаш не е само декор – тој е активен учесник во драмата, тивок сведок и инструмент на психолошкиот притисок.
Уште при премиерата во Кан, „Станарот“ предизвикува силни реакции. Дел од критиката го смета за премногу чуден и недостапен, додека други во него препознаваат извонредно смела авторска визија. Со текот на годините, токму ова второ мислење ќе преовлада, а филмот ќе стане едно од најценетите дела во опусот на Полански.
