УШТЕ ЕДЕН ОСВРТ КОН „ЧЕБРЕН“ И „ГАЛИШТЕ“
- Државата ја презема иницијативата за реализација на капиталните хидроенергетски проекти – домашна сопственост, меѓународно
финансирање и долгорочна енергетска безбедност - „Чебрен“ и „Галиште“ одамна не се само два хидроенергетски проекта. Тие се симбол на една недовршена национална енергетска визија,
но и можност Македонија конечно да направи крупен исчекор кон посигурна, постабилна и посуверена енергетска иднина. По повеќе децении планови, студии и 14 неуспешни обиди за избор на концесионер или приватен партнер, државата повторно ја отвора можноста сама да ја
преземе инвестициската иницијатива, преку АД ЕСМ, со поддршка од меѓународни финансиски институции
Во последните месеци оваа идеја добива сè поконкретна институционална и финансиска рамка. Премиерот Христијан Мицкоски во јуни 2026 година ја потврди процената дека за реализацијата на проектите би биле потребни околу 1,3 до 1,5 милијарда евра, а во септември, по разговорите со претставници на американската Развојна финансиска корпорација (ДФЦ), најави продолжување на разговорите за можностите за финансирање. Тоа е значајна промена во пристапот. Наместо повторно да се чека приватен инвеститор што ќе ги прифати сите услови на државата, се отвора можност Македонија да биде носител на инвестицијата, да ја задржи стратешката контрола врз инфраструктурата и да ги обезбеди потребните финансиски средства и меѓународната експертиза преку соработка со реномирани институции и компании. Оттука, суштинското прашање повеќе не е само кој ќе ги изгради „Чебрен“ и „Галиште“ туку како Македонија да ги реализира овие капитални проекти во интерес на сопствената економија, индустрија и на идните генерации.
Јасна стратегија за „Чебрен“ и „Галиште“
Приказната за „Чебрен“ и „Галиште“ е приказна за пропуштени развојни можности, но и за потребата големите национални проекти конечно да се издигнат над дневнополитичките пресметки. Плановите за искористување на хидроенергетскиот потенцијал на Црна Река датираат од шеесеттите години на минатиот век. По изградбата на ХЕ „Тиквеш“ во 1964 година, „Чебрен“ и „Галиште“ останаа како нереализиран дел од пошироката енергетска визија за ова подрачје. Во следните децении се изработуваа студии, се ревидираа технички решенија и се бараа инвеститори, но реализацијата постојано се одложуваше. Четиринаесетте неуспешни обиди за избор на концесионер или приватен партнер треба да бидат сериозна институционална лекција. Тие покажуваат дека за проекти од ваков обем не е доволно само да се објави тендер и да се очекува пазарот да го понуди најдоброто решение. Потребни се јасна државна стратегија, добро подготвена проектна документација, економска анализа, финансиска дисциплина и долгорочна политичка определба. Токму затоа актуелниот пристап, во кој државата ја разгледува можноста да биде носител на инвестицијата, заслужува сериозно внимание. Не станува збор за отфрлање на приватниот капитал, туку за поставување на државниот интерес како почетна точка при дефинирањето на моделот на реализација. Ако станува збор за инфраструктура од суштинско значење за националната енергетска безбедност, тогаш сосема е оправдано државата да ја разгледа можноста за задржување на сопственоста и стратешката контрола врз неа.
Енергетската сувереност е прашање на национална безбедност
Во разговор со еден наш соговорник, поранешен универзитетски професор, енергетичар во пензија, тој анализира дека „во наредните децении потребите од електрична енергија ќе бидат под влијание на индустрискиот развој, дигитализацијата, новите технологии, електрификацијата на транспортот и растот на потрошувачката во домаќинствата“…
– Во такви околности, енергетската безбедност станува еден од најважните предуслови за економскиот развој и конкурентноста на секоја држава. Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2024 година, дури 65,5 отсто од бруто-внатрешната потрошувачка на енергија во Македонија била обезбедена од увоз. Истовремено, уделот на обновливите извори во бруто-производството на електрична енергија изнесувал 39,4 отсто. Најновите месечни податоци дополнително ја илустрираат важноста на домашното производство. Во август 2026 година, домашното бруто-производство на електрична енергија достигнало 506.386 мегават-часа, што претставувало 97,2 отсто од домашната потрошувачка на електрична енергија. Овие податоци покажуваат дека домашните производни капацитети имаат суштинска улога во стабилноста на системот, но и дека енергетската независност не може да се гради врз еден добар месец или врз поволни временски услови. Токму тука доаѓа значењето на „Чебрен“ и „Галиште“. Особено е важна реверзибилната функција на планираниот хидроенергетски систем „Чебрен“. Таквиот капацитет не треба да се гледа само како производител на електрична енергија туку и како инфраструктура за складирање енергија и балансирање на електроенергетскиот систем. Кога производството од сончевите и ветерните електроцентрали е високо, а побарувачката е пониска, вишокот енергија може да се искористи за пумпање вода кон повисоката акумулација. Кога потрошувачката расте или производството од променливите обновливи извори се намалува, водата може повторно да се искористи за производство на електрична енергија. Тоа е особено важно во период кога Македонија, како и другите европски држави, го зголемува уделот на обновливите извори во енергетскиот микс. Енергетската сувереност, значи, не подразбира целосно затворање на државата од регионалните пазари. Таа подразбира доволно сопствени производни и складишни капацитети, функционална инфраструктура и способност државата да ги задоволува сопствените потреби во критични моменти, без прекумерна изложеност на надворешни ценовни и геополитички влијанија – анализира нашиот соговорник, енергетичар, универзитетски професор во пензија.
Државата како инвеститор е новата развојна логика
Една од најважните промени во актуелниот пристап кон „Чебрен“ и „Галиште“ е можноста државата, преку АД ЕСМ, да го преземе носењето на инвестицијата. Во јуни 2026 година, премиерот Мицкоски посочи дека за реализацијата би биле потребни околу 1,3 до 1,5 милијарда евра. Притоа, беа отворени две можни насоки, односно, прво, формирање синдикат на меѓународни финансиски институции што би обезбедиле средства преку заем, или второ, разгледување модел на јавно-приватно партнерство. Особено значајни беа разговорите со Американската финансиска развојна корпорација (ДФЦ), за кои премиерот информираше по посетата на САД во септември годинава. Според неговите изјави од 28 септември, проектот бил претставен пред американската институција, а во следниот период треба да се доразработат концептот, носителот на инвестицијата и финансиската конструкција. Како можен носител е посочен АД ЕСМ, додека се очекува да се отвори можност за учество на ДФЦ и други меѓународни заемодаватели.
– Оваа информација е важна од повеќе аспекти. Прво, државата ја задржува можноста да биде носител на стратешката инвестиција. Второ, финансирањето не мора да биде обезбедено исклучиво од домашниот буџет. Трето, меѓународните финансиски институции можат да придонесат со капитал, поволни рокови за отплата, финансиска дисциплина и дополнителна доверба во проектот. Секако, разговорите со ДФЦ не значат дека веќе е потпишан договор за финансирање. Пред реализацијата треба да се дефинираат конкретниот финансиски модел, условите на задолжување, носителот на ризиците и начинот на враќање на средствата. Но самото отворање на ваков финансиски канал е значаен чекор во насока на институционално и меѓународно позиционирање на проектот. Важно е и тоа што државната сопственост значи дека во фазите од изградбата активно би учествувале и наши домашни компании, но и секако дека за ваков сложен инфраструктурен потфат ќе биде потребна меѓународна градежна, инженерска и технолошка експертиза. Тоа е нормално за проекти од оваа големина – вели нашиот соговорник, професор по енергетика, додавајќи дека суштината е стратешката контрола и долгорочната корист да останат во интерес на државата.
Американскиот интерес и меѓународната димензија на проектот
Разговорите со ДФЦ отвораат и поширока перспектива за меѓународната димензија на македонската енергетика. Големите енергетски проекти денес не се разгледуваат само како инвестиции во производство на електрична енергија. Тие се дел од пошироката инфраструктурна безбедност, индустрискиот развој и долгорочната конкурентност на економијата. За Македонија, вклучувањето меѓународни финансиски институции во проект од ваков обем може да биде важен сигнал за сериозноста на инвестициската политика и за способноста да се подготвуваат и да се реализираат сложени капитални проекти.
– Сметам дека има заемен интерес за соработка, одличен почеток се започнатите разговори и формално преземените финансиски обврски. Немам информација дека постои веќе склучен договор со ДФЦ или информација за лиферувана официјална американска политичка позиција за сопственоста врз хидроенергетските капацитети. Но вистинската вредност на оваа можност е во тоа што Македонија може да ги искористи меѓународната финансиска и технолошка поддршка, а истовремено да го заштити долгорочниот национален интерес – вели професорот.
Време е за национален консензус околу капиталните проекти
Најголемиот предизвик за „Чебрен“ и „Галиште“ можеби нема да биде само обезбедувањето на милијардите евра или изборот на изведувачите. Ќе биде обезбедувањето континуитет. Македонија има искуство со проекти што со години се најавуваат, се ревидираат, се преиспитуваат и повторно се враќаат на почетокот по секоја промена на политичката власт. Таквата практика мора да се промени. За проектите од оваа големина треба да се воспостави национален консензус заснован врз стручни анализи, транспарентни процедури и јасно утврдени економски и еколошки услови. Тоа не значи дека секоја владина одлука треба да биде прифатена без критика. Напротив, јавната контрола, парламентарниот надзор и стручната расправа се неопходни за да се избегнат погрешни инвестиции, неоправдано задолжување и непродуктивно трошење јавни средства. Но еднаш кога ќе се потврди дека проектот е економски оправдан, технички изводлив, еколошки прифатлив и финансиски одржлив, неговата реализација треба да добие долгорочна институционална поддршка, независно од тоа која политичка гарнитура е на власт. Затоа што „Чебрен“ и „Галиште“ не се проекти за еден мандат. Тие се инфраструктура за повеќе генерации.
Македонија денес има можност да направи важен пресврт во начинот на кој ги планира и ги реализира најголемите национални инвестиции. Ако државата успее да го постави „Чебрен и Галиште“ врз здрава финансиска, институционална и техничка основа, тоа ќе биде многу повеќе од изградба на нови хидроенергетски капацитети. Тоа ќе биде потврда дека Македонија може да планира долгорочно, да мобилизира меѓународен капитал, да користи врвна експертиза и истовремено да ја зачува контролата врз инфраструктурата што е од суштинско значење за нејзината иднина. Особено е значајно што актуелниот пристап ја отвора можноста за државна инвестиција преку АД ЕСМ, со вклучување меѓународни финансиски институции. Тоа е модел што треба сериозно да се разработи, со целосна финансиска транспарентност и јасна одговорност за секое преземено задолжување. Енергетската сувереност не се гради со декларации. Таа се гради со електроцентрали, далноводи, складишни капацитети, знаење, технологија и долгорочни инвестиции. Затоа, „Чебрен и Галиште“ треба да бидат повеќе од уште едно владино ветување. Тие треба да станат проект од највисок национален приоритет, зад кој ќе застанат државните институции, стручната јавност, домашниот бизнис и политичките чинители. Државата има можност да ја преземе иницијативата, да ја отвори вратата за меѓународно финансирање и да создаде услови за реализација на проект што со децении е дел од македонската енергетска визија. Вистинската историска шанса не е само да се изградат „Чебрен“ и „Галиште“. Вистинската шанса е дека конечно некој покажува дека Македонија ги препознава, ги заштитува и ги реализира своите стратешки национални интереси. Е.Р.
Не само електрична енергија, туку и вода, земјоделство и регионален развој
Важноста на „Чебрен“ и „Галиште“ не треба да се разгледува исклучиво низ производството на електрична енергија. Повеќенаменскиот карактер на хидроенергетските системи може да донесе дополнителни придобивки за управувањето со водните ресурси, наводнувањето, регулирањето на водниот режим и регионалниот развој. Особено е значајно прашањето за земјоделството во Тиквешкиот Регион, каде што водата претставува еден од најважните предуслови за долгорочна продуктивност и конкурентност. Климатските промени, сè почестите сушни периоди и потребата од рационално управување со водните ресурси ја прават оваа димензија уште поважна. Истовремено, реализацијата на ваков капитален проект може да создаде нови економски можности за Мариово и за околните населени места. Градежништвото, транспортот, услугите, локалните доставувачи и туризмот можат да добијат дополнителен импулс. И сите овие придобивки треба да бидат поткрепени со современи студии, конкретни технички решенија и внимателна процена на влијанијата врз животната средина. Особено е важно да се заштитат природните вредности на сливот на Црна Река, биодиверзитетот и локалните заедници. Само проект што ќе биде технички, економски и еколошки одржлив може да претставува вистинска национална развојна придобивка. Е.Р
И граѓаните можат да станат дел од енергетската иднина
Интересна дополнителна можност е и предлогот на претседателот на Регулаторната комисија за енергетика, Ацо Ристов, граѓаните да добијат можност да инвестираат во стратешки енергетски проекти преку купување акции. Идејата беше јавно промовирана во јуни 2026 година и отвора нова перспектива за учество на домашниот капитал во развојот на националната инфраструктура. Наместо граѓаните да бидат само корисници на енергетските услуги, би можеле да добијат можност да станат и инвеститори во проекти од национално значење. Но таквиот модел бара исклучително внимателна подготовка. Потребни се јасна сопственичка структура, независно корпоративно управување, транспарентни финансиски извештаи, правила за дивиденда и целосна заштита на малите акционери. Граѓанското учество може да биде дополнителен извор на капитал и начин за зголемување на општествената поддршка, но не треба да ја замени одговорноста на државата за обезбедување на финансиската и институционалната рамка. Е.Р.
