РЕЛАЦИЈАТА ВАШИНГТОН-ПАРИЗ: ДИПЛОМАТСКА ВОЈНА БЕЗ ПРЕСЕДАН МЕЃУ ДВА НАЈСТАРИ СОЈУЗНИКА
- Ако САД навистина одлучат да го блокираат или да го одложат агреманот за новиот француски амбасадор во Вашингтон, тоа нема да биде само
дипломатски преседан туку јасна политичка порака дека трансатлантските односи влегуваат во нова значително понепредвидлива фаза. Во времето
кога Западот се соочува со најголемите геополитички предизвици од крајот на Студената војна, спорот меѓу Вашингтон и Париз покажува дека старите сојузништва повеќе не се темелат исклучиво на заедничките вредности, туку сè повеќе на политичките интереси на актуелните лидери - Каква е актуелната состојба на релацијата Вашингтон-Париз?… Американската делегација демонстративно ја напушта седницата на Советот за безбедност додека говори Франција… Француските претставници јавно ја критикуваат американската политика за човекови права… Американскиот амбасадор во Париз станува симбол на новата конфронтирачка дипломатија, додека француските дипломати возвраќаат со сè поостри јавни оцени… Таквата атмосфера покажува дека трансатлантските односи веќе не функционираат според старите правила
Во дипломатијата постојат непишани правила, кои честопати се поважни од официјалните договори. Едно од нив е дека именувањето амбасадори ретко станува средство за политичка пресметка. Токму затоа информациите дека администрацијата на Доналд Трамп сериозно размислува да го одложи, па дури и да го блокира агреманот за францускиот кандидат Орелиен Лешевалие е незабележан чекор во современите односи меѓу Франција и САД.
Формалниот повод е објавата на француската мисија во Обединетите нации во Женева, во која Вашингтон беше обвинет дека повеќе не е „светилник на човековите права“, по американското гласање против продолжување на мандатот на високиот комесар за човекови права. Но суштината на кризата е многу подлабока. Ова не е конфликт поради една објава на социјалните мрежи. Таа беше само искрата што ја запали веќе наталожената недоверба меѓу двете администрации.
Трамп ја редефинира дипломатијата
Во вториот мандат Доналд Трамп очигледно ја напушта традиционалната американска дипломатска практика, според која, сојузниците добиваат привилегиран третман, а несогласувањата се решаваат зад затворени врати.
Наместо тоа, Белата куќа сè почесто користи јавен притисок, економски мерки и дипломатски симболи како средство за дисциплинирање, дури и на најблиските партнери.
Франција веќе се најде на удар поради американските царини, разликите околу НАТО, критиките за европската политика кон десницата, несогласувањата околу Украина и различните пристапи кон кризата на Блискиот Исток. Потенцијалното блокирање на францускиот амбасадор би било уште еден чекор кон политика во која традиционалните дипломатски протоколи се заменуваат со логиката на политичката лојалност.
Со тоа Вашингтон испраќа порака дека секој јавен предизвик кон американската администрација ќе има конкретна политичка цена.
Макрон меѓу европската автономија и американскиот притисок
Емануел Макрон веќе неколку години се обидува да ја позиционира Франција како лидер на европската стратешка автономија. Неговата визија подразбира Европа да биде помалку зависна од американските одлуки и да развие сопствена безбедносна, економска и надворешна политика. Токму таа амбиција одамна предизвикува резерви во Вашингтон.
Од американска перспектива, особено во администрацијата на Трамп, честите француски критики кон американската политика се доживуваат како обид Париз да ја преземе улогата на морален арбитер на Западот. Во такви околности, дипломатската криза околу новиот амбасадор претставува повеќе од персонално прашање. Таа станува судир меѓу две различни визии за лидерството во западниот свет.
Дипломатијата станува продолжение на внатрешната политика
Интересен е и францускиот политички контекст. Критичарите на Макрон тврдат дека неговите последни кадровски решенија не се случајни, туку дел од стратегијата да ги постави своите најблиски соработници на најважните државни позиции пред претседателските избори. Назначувањето блиски луѓе во централната банка, Уставниот совет, Ревизорскиот суд и сега обидот доверлив човек да биде испратен во Вашингтон покажуваат дека францускиот претседател сака да го зачува своето политичко влијание и по завршувањето на мандатот. Во Вашингтон ова дополнително се чита како доказ дека Париз сè повеќе ги политизира институциите, па затоа секоја дипломатска номинација добива и силна политичка димензија.
Трансатлантското партнерство повеќе не е недопирливо
Во текот на изминатите децении, Франција и САД преживеаја голем број несогласувања – од војната во Ирак, преку трговските конфликти, до спорот околу нуклеарната подморничка алијанса АУКУС. Но дури и тогаш дипломатските канали остануваа отворени, а институционалната комуникација никогаш не беше доведена во прашање.
Денес ситуацијата е различна. Американската делегација демонстративно ја напушта седницата на Советот за безбедност додека говори Франција. Француските претставници јавно ја критикуваат американската политика за човекови права. Американскиот амбасадор во Париз станува симбол на новата конфронтирачка дипломатија, додека француските дипломати возвраќаат со сè поостри јавни оцени. Таквата атмосфера покажува дека трансатлантските односи веќе не функционираат според старите правила.
Пораката до Европа
Она што се случува меѓу Вашингтон и Париз внимателно го следат сите европски престолнини. Доколку САД навистина го искористат агреманот како политичко оружје, тоа ќе создаде нов преседан во западната дипломатија. Пораката би била јасна, а тоа е дека сојузништвото повеќе не гарантира дипломатски имунитет од политички санкции. За Европа тоа отвора сериозно прашање, односно дали Стариот Континент ќе продолжи да ја следи американската надворешна политика или ќе се обиде уште посилно да ја зацврсти сопствената стратегиска автономија, како што со години предлага Макрон.
Криза што оди подалеку од една амбасадорска номинација
Можното американско одбивање на францускиот кандидат не е административна процедура, туку геополитички сигнал. Тој открива дека односите меѓу двете највлијателни западни сили повеќе не се темелат на автоматска доверба, туку на постојано политичко мерење на силите. Во свет на мултиполарност, новина е што доаѓа до постепено еродирање на довербата меѓу најстарите сојузници. Ако дипломатскиот спор околу еден амбасадор прерасне во институционален конфликт, тогаш ќе стане јасно дека трансатлантските односи влегуваат во нова ера. Р.С.
Сите судири меѓу Трамп и Макрон
Само малкумина европски лидери успеаја да изградат толку необичен однос со Доналд Трамп како Емануел Макрон. Од спектакуларни средби, долги ракувања и државни вечери, до јавни навреди, царини, геополитички судири и дипломатски преседани – нивната релација денес е една од најтурбулентните во современите трансатлантски односи.
Во 2017 г.: Почетокот е со цврсто железно ракување
Првата средба на двајцата лидери, на самитот на НАТО во Брисел, веднаш стана светска вест. Нивното необично долго и силно ракување беше протолкувано како психолошка демонстрација на сила. Подоцна самиот Макрон призна дека намерно сакал да покаже дека нема да попушта пред американскиот претседател. Сепак, токму тогаш започна периодот што медиумите го нарекоа „броманса“. Макрон беше убеден дека, за разлика од другите европски лидери, може да влијае врз Трамп преку лична дипломатија.
Париз, Бастилја и првите несогласувања
Во јули 2017 година, Макрон го покани Трамп како почесен гостин на прославата на Денот на Бастилја. Посетата беше спектакуларна – вечера во Ајфеловата кула, воена парада и пораки за историското француско-американско пријателство. Но зад камерите веќе постоеја сериозни несогласувања околу Парискиот климатски договор, кој Трамп претходно го напушти, како и околу мултилатерализмот, кој Франција силно го бранеше.
Во 2018 г.: Првите сериозни недоразбирања
Следната година Макрон беше првиот странски лидер што доби државна посета во Белата куќа. Иако јавноста гледаше прегратки, шеги и пријателски однос, политичките разлики стануваа сè поочигледни. Макрон жестоко ги бранеше Европската Унија, НАТО и Светската трговска организација, додека Трамп сè почесто ги напаѓаше европските сојузници поради трговијата и воените трошоци.
Во 2018–2019 г.: НАТО станува главна точка на судир
Макрон ја изговори познатата оцена дека НАТО доживува „мозочна смрт“, повикувајќи Европа да создаде сопствена безбедносна архитектура. Трамп возврати дека таквите изјави се навредливи и опасни и повторно ја обвини Франција дека недоволно инвестира во одбраната. Ова беше моментот кога личното пријателство веќе не можеше да ги прикрие стратешките разлики.
Во 2019 г.: Дигиталниот данок и трговската војна
Франција воведе данок за големите американски технолошки компании. Трамп реагираше со закани за високи царини за француското вино, шампањот и луксузните производи. Економскиот спор прерасна во дипломатски конфликт, кој траеше со месеци.
Во 2020 г.: Крај на таканаречениот период броманса
До крајот на првиот мандат практично исчезна претставата дека Макрон може да биде европскиот лидер што најлесно ќе го убеди Трамп. Разликите околу НАТО, климатските политики, Иран, трговијата и односите со Европската Унија станаа преголеми. Личната хемија повеќе не можеше да ја надомести политичката дистанца.
Во 2025 г.: Вториот мандат донесе нова конфронтација
По враќањето на Трамп во Белата куќа, односите повторно започнаа коректно. Макрон беше меѓу првите европски лидери што го посетија Вашингтон, надевајќи се дека повторно ќе воспостави директен канал на комуникација. Но атмосферата брзо се промени. Во една од заедничките средби, Макрон јавно го коригираше Трамп околу европската финансиска помош за Украина – нешто што ретко кој лидер се осмелува да го направи пред камерите.
Украина – најголемата геополитичка разлика
Макрон остана меѓу најгласните европски поддржувачи на Украина. Трамп, пак, инсистираше на брзо политичко решение и на намалување на американската улога во конфликтот. Разликите околу Киев станаа симбол на поширокиот судир меѓу европскиот и американскиот поглед кон безбедноста.
Царини и економски притисок
Новите американски царини повторно ја погодија Европската Унија, а Франција беше меѓу најгласните критичари на ваквата политика. Париз оцени дека Вашингтон го користи економскиот притисок како инструмент за политичко влијание, додека администрацијата на Трамп тврдеше дека само ги брани американските интереси.
Иран и Блискиот Исток
Новите несогласувања околу американската политика кон Иран уште повеќе ја продлабочија недовербата. Макрон инсистираше на координација со европските партнери и дипломатски пристап, додека Белата куќа избра поостра и поеднострана политика.
Човековите права – најновата дипломатска експлозија
Најновиот спор избувна кога француската мисија при Обединетите нации во Женева ја обвини американската администрација дека повеќе не е „светилник на човековите права“, по гласањето во ОН. Во Вашингтон тоа беше сфатено како директна навреда. Како резултат, администрацијата на Трамп почна да разгледува можност да го одложи или дури да го одбие агреманот за новиот француски амбасадор – чекор што речиси никогаш не се применува кон една сојузничка држава.
Од лична „политичка хемија“ до системска недоверба
Односите меѓу Трамп и Макрон најдобро ја отсликуваат трансформацијата на трансатлантските односи во последната деценија. Она што започна како обид за лична политичка хемија прерасна во судир на две различни визии за светскиот поредок. Макрон верува во Европа како автономен геополитички центар и во мултилатералниот пристап кон глобалните кризи. Трамп, пак, останува доследен на концептот „Америка на прво место“, каде што националниот интерес има апсолутен приоритет пред традиционалните сојузништва. Токму затоа денешната криза околу францускиот амбасадор не треба да се чита како изолиран дипломатски инцидент. Таа е логичен епилог на речиси една деценија постепено акумулирани несогласувања, во кои личната симпатија одамна ја загуби битката со геополитиката. Р.С.
