Ретрокино: Заборавениот „Златен лав“ на Антониони
- „Црвената пустина“ останува исклучително важен филм и денес бидејќи зборува за теми што можеби се уште поактуелни отколку во 1964 година: менталното здравје, осаменоста, кризата на комуникацијата, технолошкото отуѓување и еколошката анксиозност. Во време кога современиот човек сè почесто се чувствува изгубен во дигиталниот и индустрискиот свет, визијата на Антониони изгледа речиси пророчки. Неговиот филм нè потсетува дека напредокот не секогаш значи и човечка блискост и дека најголемите пустини понекогаш не се наоѓаат во природата, туку во самите нас
Кога денес се зборува за најголемите филмски револуции на шеесеттите години, вниманието најчесто се насочува кон францускиот нов бран, кон политичкото кино на Источна Европа или кон подемот на модернизмот во јапонската кинематографија. Но меѓу тие канонски дела постои еден филм што и повеќе од шест децении подоцна продолжува да изгледа радикално, зачудувачки современо и речиси пророчки. „Црвената пустина“ (Il deserto rosso, 1964) на Микеланџело Антониони, добитник на „Златниот лав“ на „Венецискиот филмски фестивал“, не е само едно од најзначајните остварувања на европскиот модернизам туку и филм што и денес изгледа како да е снимен за нашето време.
Иако често останува во сенка на „Авантура“, „Ноќта“ и „Затемнување“, првиот филм на Антониони во боја претставува еден од најсмелите визуелни експерименти во историјата на кинематографијата. „Црвената пустина“ е психолошка драма, егзистенцијалистичка студија и поетски есеј за отуѓувањето, индустријализацијата и распаѓањето на човечката комуникација. Многумина го сметаат и за еден од првите еколошки филмови во историјата, бидејќи уште во шеесеттите години предупредува на духовните и физичките последици од агресивната индустријализација.
Малку е познато дека Антониони не бил задоволен од природниот изглед на индустриските пејзажи околу Равена. За потребите на снимањето, тој наредил да се бојадисуваат цели површини од тревници, дрвја, ѕидови, па дури и овошје, со цел да создаде строго контролирана палета на бои што ќе ја рефлектира психичката состојба на главната хероина. Токму оваа радикална употреба на бојата ќе стане една од највлијателните стилски одлуки во филмската историја.
Микеланџело Антониони – архитектот на модерната филмска осаменост
Микеланџело Антониони претставува едно од најголемите имиња во светската кинематографија. Роден во Ферара во 1912 година, тој ја започнува својата кариера како филмски критичар и документарист, за подоцна да стане еден од најважните автори на европскиот модернизам.
За разлика од многу негови современици, Антониони не бил заинтересиран за класичната драматургија. Неговите филмови често ги напуштаат традиционалните наративни структури, а наместо заплет, акцентот го ставаат врз атмосферата, психолошките состојби и просторот. Неговите ликови се луѓе изгубени во современиот свет, неспособни да воспостават вистинска комуникација и постојано соочени со чувство на празнина.
Светската слава ја стекнува со т.н. трилогија на отуѓувањето – „Авантура“ (1960), „Ноќта“ (1961) и „Затемнување“ (1962). Подоцна следуваат и „Црвената пустина“, „Блоу-ап“ (Blow-Up, 1966), кој ја освојува „Златната палма“ во Кан и добива номинации за „Оскар“, како и култниот „Забриски Поинт“ (1970) и „Патникот“ (1975) со Џек Николсон.
Во текот на својата кариера, Антониони добива голем број признанија: „Златен лав“ во Венеција, „Златна палма“ во Кан, „Златна мечка“ во Берлин, како и почесен „Оскар“ за животно дело во 1995 година. Со тоа станува еден од ретките режисери во историјата што биле наградени на трите најголеми европски фестивали.
Неговото влијание може да се препознае кај режисери како Вим Вендерс, Софија Копола, Кшиштоф Кишловски, Бела Тар, Тод Хејнс и многу други современи автори.
Актерската екипа – лица на модерната меланхолија
Во центарот на „Црвената пустина“ се наоѓа Моника Вити, можеби најголемата муза на Антониони и една од најзначајните европски актерки на дваесеттиот век. Вити веќе имала воспоставено извонредна креативна врска со режисерот преку „Авантура“, „Ноќта“ и „Затемнување“, но токму улогата на Џулијана претставува едно од нејзините најкомплексни и најемотивни актерски остварувања.
Џулијана е жена на работ на психички колапс, која по несреќа и траума повеќе не успева да воспостави контакт со светот околу себе. Вити ја игра оваа внатрешна распаднатост со минимални гестови, погледи и тишини, создавајќи лик што останува длабоко врежан во филмската меморија.
Ричард Харис, тогаш актер во подем, го толкува Корадо – инженер и странец што се појавува како можен излез од изолацијата на Џулијана. Харис внесува специфична мешавина од топлина и емоционална дистанца, правејќи го неговиот лик истовремено привлечен и недостижен.
Карло Кионети, во улогата на сопругот Уго, претставува уште еден симбол на индустрискиот свет – човек целосно асимилиран во механизираното општество, неспособен да ја разбере кризата на сопствената сопруга.
Покрај „Златниот лав“ во Венеција, филмот добива и престижни италијански признанија, меѓу кои и наградата „Златен пехар“, потврдувајќи го својот статус како едно од најзначајните национални остварувања на Италија.
Содржина и стил – пејзажот како психолошка состојба
Приказната на „Црвената пустина“ навидум е едноставна. Џулијана, сопруга на индустриски менаџер, се обидува повторно да воспостави рамнотежа по преживеана несреќа и психичка криза. Но во светот на фабрики, оџаци, метални конструкции и токсична магла, таа станува сè поотуѓена од сопругот, детето, пријателите и од самата себе.
Сепак, вистинската содржина на филмот не се наоѓа во дејството, туку во чувствата. Антониони создава кино во кое атмосферата е поважна од заплетот, а просторот зборува еднакво силно како и ликовите.
Индустрискиот пејзаж не е само заднина – тој станува активен учесник во драмата. Чадот, маглата, металот, сивите површини и бучавата ја рефлектираат психолошката состојба на Џулијана. Човекот и просторот се споени во единствена слика на современото отуѓување.
Фотографија, продукција и музика
„Црвената пустина“ претставува пресвртница и во визуелна смисла бидејќи станува првиот филм на Антониони снимен во боја. Но режисерот не ја користи бојата декоративно. Напротив, секоја нијанса е внимателно осмислена како дел од психолошката архитектура на филмот.
Кинематограферот Карло ди Палма создава едни од највпечатливите кадри во историјата на европскиот филм. Долгите статични кадри, прецизните композиции и минималистичкото движење на камерата создаваат чувство на емоционална празнина и егзистенцијален немир. Фотографијата наедно е и еден од најсилните адути на Антониони во овој филм, а со самото тоа „Црвената пустина“ претставува еден од најубавите визуелни филмови во историјата, иако преовладува индустриски пејзаж.
Особено е впечатлива употребата на бојата: сивите, окерните и избледените тонови доминираат во индустриските сцени, додека ретките појави на интензивни бои функционираат како визуелни експлозии на потиснатите емоции.
Музиката на Џовани Фуско дополнително ја нагласува атмосферата. Наместо класична оркестрација, филмот користи експериментални звучни структури, индустриски шумови и електронски елементи, кои создаваат чувство на дезориентација. Во многу моменти токму звукот, а не дијалогот, станува носител на драмата.
Заклучок
„Црвената пустина“ останува исклучително важен филм и денес бидејќи зборува за теми што можеби се уште поактуелни отколку во 1964 година: менталното здравје, осаменоста, кризата на комуникацијата, технолошкото отуѓување и еколошката анксиозност.
Во време кога современиот човек сè почесто се чувствува изгубен во дигиталниот и индустрискиот свет, визијата на Антониони изгледа речиси пророчки. Неговиот филм нè потсетува дека напредокот не секогаш значи и човечка блискост и дека најголемите пустини понекогаш не се наоѓаат во природата, туку во самите нас.
Повеќе од шеесет години по својата премиера, „Црвената пустина“ не е само историски артефакт на европскиот модернизам. Тој е живо, вознемирувачко и длабоко современо уметничко дело – авангарда што сè уште го предизвикува, го инспирира и го преиспитува денешното кино.
