Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници (22)
ГЕНЕЗАТА НА КУЛТУРАТА НА КАПЕЊЕТО И ИНЖЕНЕРСТВОТО НА ТОПЛИНАТА
М-р Никола Ристевски
Културата на јавното капење, загревањето на затворени простори и архитектонското оформување на бањските комплекси претставува еден од највисоките дострели на материјалната цивилизација. Во современата популарна свест и во површните историографски прегледи, ориенталниот амам речиси исклучиво се дефинира како автохтон изум на османлискиот свет, додека сложените системи за подно греење без исклучок му се припишуваат на Римското Царство.
Сепак, длабинската анализа на археолошките локалитети, епиграфските споменици и пишаните сведоштва открива сосема поинаква слика: амамот не е изолиран изум, туку крајна точка на илјадагодишна еволуција и културна синтеза. Во темелите на оваа традиција лежи инженерскиот гениј на древниот свет, со посебен фокус на древна Македонија во времето на Филип Втори, Александар Трети Македонски и неговите наследници, нивните допири со раскошот на древна Персија, како и подоцнежната римска и византиска стандардизација.
Овој есеј прави детална реконструкција на овој цивилизациски мост: од првичните кружни бањи со индивидуални кади и подземни канали за врел воздух во престолнината Пела, преку средбата на Александар со персискиот раскош, сè до финалната трансформација на овој модел во класичен јавен амам. Архитектонската генеза: Од древните бањи (balaneia) до протохипокаустот.
Пред појавата на монументалните римски терми, во антиката постоела развиена мрежа на јавни и приватни бањи познати како баланеи (balaneia; еднина: balaneion). Првично, овие објекти биле тесно поврзани со гимназиите и палестрите, каде што физичкото вежбање на атлетите и војниците природно барало простор за хигиена, масажа и закрепнување.
Во најраната фаза, капењето се одвивало исклучиво со ладна вода, бидејќи топлата вода во одредени кругови се сметала за знак на телесна мекост и отстапување од строгата војничка дисциплина. Но со растот на урбаните центри во IV век пред н.е., потребите на општеството се трансформирале. Се појавиле затворени кружни градби со сводови и куполи, познати како толоси (tholoi), во кои по периметарот биле поставени индивидуални седечки глинени кади (pyelos).
Во овие објекти започнало експериментирањето со контрола на температурата. Загревањето на водата и просторот барало наоѓање решенија за водење на чадот и топлината надвор од просторијата каде што престојувале луѓето. Тука се раѓа концептот на протохипокаустот – систем на подземни и ѕидни канали низ кои струел врел воздух генериран од надворешна печка.
Древна Македонија и инженерскиот пробив во Пела
Еден од најзначајните, а честопати маргинализирани археолошки докази за постоење на развиено подно греење пред римската епоха се наоѓа токму во престолнината на древните македонски кралеви – Пела.
Опсежните археолошки ископувања во станбените и јавните квартови на Пела, во непосредна близина на монументалната агора, открија голем комплекс на јавна бања (balaneion), кој датира од крајот на IV век пред н.е. (периодот околу 325–300 г. пред н.е.). Овој комплекс доживеал голема архитектонска реконструкција и модернизација во средината на III век пред н.е. (околу 275–250 г. пред н.е.), за време на владеењето на македонскиот крал Антигон Втори Гоната.
Македонските архитекти и градители во Пела имплементирале напреден хидрауличен и термички систем:
– Подземни тунели и глинени цевки: Под масивните подови украсени со мозаици биле изведени канали од огноотпорна глина низ кои поминувале гасовите од печката (praefurnium), затоплувајќи го камениот под директно одоздола.
– Зонирање на просторот: Бањата во Пела не била само една просторија со вода туку комплексен систем составен од соблекувални, просторија со ладна вода и специјална засводена одаја за потење преку пареа, наречена пиријатерион (pyriaterion).
– Напредно водоснабдување: Преку сложен систем на оловни и теракотни цевки, градот обезбедувал постојан притисок и дотур на свежа вода за потребите на граѓаните, додека искористената вода била евакуирана преку ѕидани подземни одводни канали.
Слични археолошки наоди од истата доба се документирани и во Олинт на Халкидик, како и во Гортис во Аркадија. Овие наоди дефинитивно го побиваат митот дека подното греење било непознато пред подемот на Рим. Древните македонски инженери ја владееле термодинамиката на топол воздух со векови пред римските легии да стапнат на овие простори.
Епиграфски и пишани сведоштва од древноста
Постоењето на овие комплекси и нивната прецизна административна организација се потврдени преку автентични древни натписи и литературни дела.
1. Гимназијархискиот закон од Бероја (Бер)
Еден од најважните епиграфски споменици за секојдневниот живот и институциите во древна Македонија е таканаречениот Гимназијархиски закон од Бероја, кој датира од почетокот на II век пред н.е. (периодот на кралот Филип Петти). Натписот прецизно ги утврдува должностите на гимназијархот (управителот на гимназиумот) и содржи строги одредби за:
– Обезбедување огревно дрво (xyla) за загревање на водата и за одржување висока температура во одаите за потење (pyriateria).
– Набавка на масла за атлетите и ангажирање персонал за чистење и одржување на печките во бањите.
– Финансиски протокол со кој градот гарантирал постојано функционирање на термичките постројки.
2. Натписот од Амфипол (СЕГ 24.588)
Слично сведоштво дава и натписот пронајден во македонскиот град Амфипол, каде што детално се евидентираат трошоците на градската управа за јавните бањи, надоместокот за управниците на бањите (balaneis) и редовната набавка на гориво за одржување на топлината.
3. Атенај од Навкратида и описот на бродот „Сиракузија“
Во своето енциклопедиско дело „Гозба на софистите“ (Deipnosophistae, 5.207f), писателот Атенај (цитирајќи постари автори од III век пред н.е.) оставил детален опис на грандиозниот брод „Сиракузија“, конструиран под надзор на Архимед за кралот Хиерон Втори околу 240 г. пред н.е.:
„На бродот имаше и бања, со три бронзени кади и мијалник од шарен тавромениски мермер…, а самата соба се загреваше преку поден систем со печка (hypokauton)“.
Овој цитат е крунски пишан доказ: терминот hypokauston (ὑπόκαυστον — составен од hypo [под] и kaio [горам/греам]) бил во активна употреба во инженерството на древниот свет уште во средината на III век пред н.е., што јасно го покажува неговото јазично и техничко потекло.
4. Корекција на тезата на Витрувиј
Римскиот теоретичар на архитектурата Марко Витрувиј Полио, во своето дело „За архитектурата“ (De Architectura, Книга V, Глава 10), детално ја опишува конструкцијата на висечките подови врз столпчиња (suspensurae). Подоцнежниот римски писател Плиниј Постариот го прогласил римскиот претприемач Сергиј Ората (околу 90 г. пред н.е.) за „пронаоѓач“ на хипокаустот.
Меѓутоа, археолошките наоди од Пела и пишаните сведоштва кај Атенај докажуваат дека Ората не бил пронаоѓач на подното греење, туку претприемач што го комерцијализирал, го усовршил и масовно го применил веќе постојниот концепт развиен во претходните векови. Самиот факт што Витрувиј во латинскиот јазик го задржал оригиналниот древен термин hypocaustum, наместо да скова нов латински збор, претставува директно признание за корените на оваа технологија.
(продолжува)
