Знаменитостите на Македонија
- Црквата „Свети Ѓорѓи“ во Струга е повеќе од архитектонски споменик – таа е живо сведоштво за народната упорност, културната зрелост и уметничката традиција што ја поврзува Струга со поширокиот македонски и балкански простор. Во нејзините камени темели е втисната историјата на една заедница што, и покрај сите пречки, успеала да создаде храм што ќе биде духовен и културен центар низ вековите. Овој храм е како симболичен мост – од локалната вера и обичајност кон големата културна мрежа на Балканот. Тој ја носи во себе силата на народот што знаел да ја претвори својата духовна потреба во уметничка форма, да ја претвори молитвата во архитектонска поезија, а заедништвото во културна зрелост
Црквата „Свети Ѓорѓи“ во Струга не е само архитектонски објект – таа е жива хроника на македонската преродба, сведоштво за духовниот и културниот напор на еден народ да ги изрази својата вера и идентитет преку камен, простор и светлина. Оваа голема еднокорабна базилика, со својата надворешна строгост и внатрешна раскошна расчленетост е како симфонија во камен. Наосот, со западната припрата и галерија, создава чувство на движење и слоевитост – како да се влегува во свет каде што секој чекор е патување кон светото. Подоцнежниот егзонартекс и камбанаријата над него ја дополнуваат композицијата, додавајќи вертикална динамика и повикувајќи го погледот кон небото. Градена од правоаголни камени блокови, со петстрана апсида украсена со профилирани колонети, црквата е пример за мајсторството на занаетчиите, кои знаеле да ја претворат суровата материја во духовна поезија. Јужниот портал, со своите масивни довратници и надвратници, е како порта кон вечноста – а лунетата со ликот на патронот Св. Ѓорѓи е благослов што го пречекува секој верник. „Св. Ѓорѓи“ е повеќе од храм – таа е симбол на македонската преродба, место каде што архитектурата станува сведоштво за духовната сила на заедницата. Таа е мост меѓу традицијата и иднината, меѓу каменот и духот, меѓу земното и небесното.
Црквата „Св. Ѓорѓи“ во Струга, според искажувањето на проф. д-р Сашо Цветковски од Центарот за истражување на културното наследство при МАНУ, не е само најстара туку и единствена соборна црква во градот – духовен и културен столб сместен во некогашниот христијански дел на западната страна од реката Дрим. Таа е како срце што пулсира низ вековите, околу кое се организирал целиот верски живот на стружани, но и нивната културна и општествена самосвест. Во текот на крајот на 18 и целиот 19 век, црквата станува центар на духовноста и просветата. Благодарение на пишаните извори, нејзината историја од овој период е јасно документирана. Најважен е Кодексот, односно Кондиката водена од 1792 до 1912 година, која претставува живо сведоштво за организацијата, обичаите и секојдневието на заедницата. Дополнително, Летописната книга – книга на дарители – не е само регистар на прилози туку и хроника на човечки судбини, со записи што понекогаш носат интимни трогателни детали за животот и верувањето на луѓето.
За постарата историја на храмот зборуваат уметничките сведоштва: многубројните икони што со векови ѝ припаѓале на црквата, како и старите ракописи и книги од 14, 16 и 17 век. Тие се како светлински траги низ времето – иконографски сведоштва и раскошни ракописи што ја поврзуваат црквата со пошироката духовна традиција на Македонија. „Св. Ѓорѓи“ не е само храм – таа е општествено средиште каде што се преплетуваат верата, културата и заедничкиот живот. Таа е сведоштво дека црквата во македонската преродба не била само место за молитва туку и школа, архив и форум на народната мисла. Од Кодексот дознаваме за сите напори на струшкото општество и првенците да обезбедат дозволи од османлиските власти за обнова на старата мала црква и изградба на нова поголема – храм што ќе ги задоволи потребите на христијаните.
Во април 1835 година било донесено решение за рушење на старата црква, а веќе на 10 мај биле поставени темелите на новата. Изградбата се одвивала со неверојатна динамика: до крајот на јуни црквата била издигната до сводовите. Во 1847 година бил поставен иконостасот, а иконите биле изработени во 1849/50 година. Петнаесетина години подоцна, во 1873/74, храмот бил живописан – што претставува кулминација на неговата уметничка и духовна целина. За живописувањето најмногу дознаваме од ктиторскиот натпис над јужната врата и од записите во Летописната книга. Натписот сведочи дека живописот е посветен на Свети Великомаченик Ѓорѓи Победоносец и е завршен на 14 април 1874 година од браќата Христо, Исак и Козма Макариеви – зографи од Галичник. Оваа мијачка тајфа, предводена од најстариот брат Христо (1841–1893), ученик на Дичо Зограф, оставила огромна продукција за триесетина години активно работење. Нивните дела се следат од Струга, Верија, Петрич и Пловдив, па сè до северните краишта во Србија околу Врање и Лесковац.
Затоа црквата „Св. Ѓорѓи“ не е само храм туку и сведоштво за народната упорност, за културната зрелост и за уметничката традиција што ја поврзува Струга со поширокиот македонски и балкански простор. Д.Ст.
