Знаменитостите на Македонија
- Црквата не била само храм на молитвата и духовниот живот туку и институција што ја преземала одговорноста да го заштити народниот говор, да го поддржи словенскиот учител и да обезбеди средства за одржување на училиштата. Таа станала симбол на отпор кон грчката асимилацијата, мост меѓу духовното и културното и практичен гарант дека словенската традиција ќе продолжи да живее во образовниот процес
Во 19 век, Скопје не било само град на пазари и административни канцеларии туку и живо средиште каде што се водела една тивка, но пресудна културна битка. Црквата, со своето покровителство, станала повеќе од духовен храм – таа се претворила во практичен организатор на училишната мрежа, обезбедувајќи средства, легитимитет и авторитет за наставата. Учителите, од првите имиња како Кратовалијата и Крушовалијата, па сè до Павле Хорват, Џинот и Парталеја, биле вистински апостоли на словенската просвета, носители на мисија што ја надминува рамката на обичното предавање. Образованието во Скопје станало симбол на отпор кон грчката асимилацијата, чин на духовна храброст и културна самозаштита. Во училишните клупи децата не само што учеле да читаат и да пишуваат туку и да ја чувствуваат својата припадност, да ја разберат историјата и да ја градат иднината. Така, црквата, учителите и просветата заедно се јавуваат како столбови на македонската културна самобитност, претворајќи го Скопје во 19 век во град каде што образованието било оружје на духот и гаранција за опстанокот на македонскиот идентитет.
Скопје во 19 век: образованието како борба за самобитност
Во првата половина на 19 век, Скопје не било само административен и трговски центар туку и сцена на една тивка, но длабоко значајна културна борба. Образованието во тој период не се сфаќало единствено како средство за стекнување писменост и практични знаења туку како поле на судир меѓу различни духовни и национални влијанија. Грчките митрополити, кои со себе носеле учители од својата средина, настојувале да ја зацврстат грчката културна и духовна хегемонија, да ги наметнат јазикот и традицијата како единствена патека кон просвета и духовност. Но токму во тој контекст се појавува улогата на црквата како покровител на словенското образование, како чувар на македонскиот идентитет што се стремел да опстои и да се изрази преку училишната клупа.
Црквата не била само храм на молитвата и духовниот живот туку и институција што ја преземала одговорноста да го заштити народниот говор, да го поддржи словенскиот учител и да обезбеди средства за одржување на училиштата. Таа станала симбол на отпор кон асимилацијата, мост меѓу духовното и културното и практичен гарант дека словенската традиција ќе продолжи да живее во образовниот процес. Со вложувањето во училишта, со финансирањето од црковната каса и со поддршката на учители што не биле од грчко потекло, црквата ја презела улогата на заштитник на словенската самобитност. Таа ја претворила наставата во чин на културна еманципација, во простор каде што децата не само што учеле да читаат и да пишуваат туку и да ја чувствуваат својата припадност, да ја разберат својата историја и да ја изградат својата иднина.
Така, Скопје во 19 век станало град во кој образованието било повеќе од учење – тоа било симбол на борба за јазик, за култура и за идентитет. А црквата, со своето покровителство, се јавува како тивок, но моќен столб на таа борба, како институција што ја брани словенската душа и ја пренесува низ генерации преку училишната клупа и наставната книга.
Од грчко училиште до словенска просвета: мисијата на Павле Хорват
Првите познати учители во Скопје, Димитрија Кратовалијата Ѓорѓиев и Никола Крушовалијата, иако дејствувале во рамките на грчкото училиште, не биле од грчко потекло и токму тоа им овозможило да внесат еден поинаков дух во наставата. Тие ги подучувале децата не само на грчки јазик, кој во тој период се сметал за јазик на престиж и духовна власт, туку и на македонски народен говор, со што ја отворале можноста младите да го слушаат и да го усвојуваат својот мајчин јазик во образовниот процес. Овој чин, на прв поглед скромен, всушност претставувал значајна и храбра постапка за зачувување на македонската културна самобитност, бидејќи јазикот бил најсилниот симбол на идентитетот и најсигурниот чувар на народната меморија.
Во 1835 година, на оваа сцена стапува хилендарскиот монах Павле Павлентиј, познат како Хорват поради своето хрватско потекло. Неговото назначување за главен учител било пресвртна точка во историјата на образованието во Скопје. Павле не се задоволил со постојната состојба туку со решителност и визија го одвоил словенското од грчкото училиште, создавајќи простор каде што словенскиот јазик и македонската култура можеле да се развиваат самостојно и без притисок од грчката духовна хегемонија. Неговата дејност не застанала тука – со поддршка од црковната каса успеал да отвори уште две нови училишта, со што ја проширил мрежата на словенската просвета и ја зацврстил улогата на црквата како покровител и практичен гарант на образованието.
Со овие чекори црквата се јавува не само како духовен авторитет што ги води верниците во нивниот религиозен живот туку и како институција што активно ги брани словенската култура и јазик преку конкретна материјална поддршка. Таа станува столб на образовниот процес, обезбедувајќи финансии, организација и легитимитет за училиштата и со тоа ја претвора наставата во чин на културна еманципација. Во училишните клупи, децата не само што учеле да читаат и да пишуваат туку и да ја чувствуваат својата припадност, да ја разберат својата историја и да ја изградат својата иднина. Овој период ја покажува силата на образованието како средство за македонско национално будење и ја истакнува црквата како чувар на словенската душа, која преку училишната книга и наставниот говор ја пренесува традицијата и ја зацврстува самобитноста на македонскиот народ.
Ами Буе и словенската просвета: Скопје како центар на културната зрелост
Францускиот патописец Ами Буе, кој со своите записи оставил драгоцен сведок за животот и културните околности на Балканот во првата половина на 19 век, при својата посета на Скопје забележал дека во градот постоеле три словенски училишта. Оваа констатација не е само статистички податок туку силен показател за тоа колку словенската просвета била веќе организирана и институционализирана.
Во тие училишта, според неговите белешки, се изучувале предмети како Историја, Географија и Филозофија – дисциплини што надминуваат елементарна писменост и сведочат за сериозноста и широчината на наставната програма. Историјата им овозможувала на учениците да ја осознаат сопствената културна и национална меморија, да ги препознаат корените и да ја разберат борбата за опстанок на својот народ.
Географијата, пак, ги отворала хоризонтите кон светот, учејќи ги младите да ја согледаат својата земја во поширокиот контекст на просторот и народите што ги опкружуваат. Филозофијата, како највисока интелектуална дисциплина, ги поттикнувала да размислуваат критички, да поставуваат прашања и да бараат одговори за човекот, општеството и за смислата на постоењето.
Џинот и Парталеја: апостоли на словенската просвета во Скопје
По заминувањето на монахот Павле Павлентиј, факелот на словенската просвета во Скопје го презел Јордан Хаџи Константин-Џинот, една од најзначајните личности во историјата на македонското учителство и културна мисла. Неговото поставување за главен учител не било само административна одлука туку чин со длабока симболика: продолжување на мисијата за зачувување и развивање на словенскиот јазик, култура и идентитет во услови на силни притисоци од грчката духовна хегемонија. Џинот, познат по својата просветителска дејност и по своите написи, ја внел во наставата страста за словенската книжевност и ја претворил учителската работа во културна борба, во мисија што ја надминува рамката на обичното предавање.
Во 1851 година, скопските првенци, свесни за значењето на образованието и за потребата да се одржи словенската просвета, за учител го назначиле Павле Парталеја, човек со потекло од Војводина. Присуството на учител од Војводина во срцето на Македонија е доказ за живата врска меѓу словенските народи, за нивниот заеднички стремеж кон просвета и културна самостојност.
Овие назначувања ја потврдуваат улогата на Скопје како крстосница на идеи. Градот не бил само географски центар туку и духовна арена каде што се водела борба за културна еманципација. Учителите како Џинот и Парталеја не биле само пренесувачи на знаење туку и носители на една поширока мисија – да ја зацврстат словенската свест, да ја пренесат традицијата и да создадат генерации што ќе ја продолжат борбата за самобитност. Така, Скопје во 19 век се претставува како град во кој образованието било жива сила на културна интеграција, а учителите – вистински апостоли на словенската просвета.
Мост меѓу духовното и културното: улогата на црквата
Црковното покровителство во Скопје во 19 век претставувало еден од најмоќните столбови врз кои се градела словенската просвета и културна самосвест. Благодарение на поддршката што ја давала црковната каса, образованието не било сведено само на механичко пренесување знаење и писменост туку се претворило во жив процес на културна еманципација. Училиштата станале места каде што децата не само што учеле да читаат и да пишуваат туку и да ја чувствуваат сопствената припадност, да го слушаат својот мајчин јазик и да ги осознаваат историјата и традицијата на својот народ. Во тој контекст, образованието станало симбол на отпор кон асимилацијата, чин на духовна храброст и културна самозаштита.
Црквата, како институција со длабоки корени во секојдневниот живот на народот, се јавила како мост меѓу духовното и културното, како гарант дека словенската мисла ќе продолжи да живее и да се развива. Таа не била само чувар на верата туку и практичен организатор на училишната мрежа, обезбедувајќи финансии, легитимитет и авторитет за наставата. Со тоа, црквата станала и политички фактор, бидејќи преку образованието се зацврстувале словенскиот и македонскиот идентитет, се создавале генерации што биле свесни за својата културна посебност и биле подготвени да ја бранат од надворешни влијанија.
