Анализа
- Деновиве во Вашингтон беше одржан првиот стратешки дијалог меѓу Соединетите Американски Држави и Србија – настан што многумина веќе го оценуваат како најголем пресврт во американско-српските односи од крајот на Студената војна. Она што уште повеќе привлекува внимание, меѓутоа, не е само новото приближување меѓу Вашингтон и Белград туку фактот дека во исто време односите меѓу САД и Косово се наоѓаат во најдлабока политичка стагнација во последните две децении
Долго време американската политика кон Западен Балкан беше речиси непроменлива. Косово се сметаше за најблизок сојузник на Вашингтон во регионот, додека односите со Србија остануваа оптоварени со наследството од деведесеттите години, со статусното прашање на Косово и со различните надворешнополитички приоритети. Но летото во 2026 година донесе развој што тешко може да се третира како обична дипломатска епизода. Деновиве во Вашингтон беше одржан првиот стратешки дијалог меѓу Соединетите Американски Држави и Србија – настан што многумина веќе го оценуваат како најголем пресврт во американско-српските односи од крајот на Студената војна. Она што уште повеќе привлекува внимание, меѓутоа, не е само новото приближување меѓу Вашингтон и Белград, туку фактот дека во исто време односите меѓу САД и Косово се наоѓаат во најдлабока политичка стагнација во последните две децении.
Нова ера во односите со Белград
Разговорите во Вашингтон ги предводеа американскиот државен секретар Марко Рубио и српскиот министер за надворешни работи Марко Ѓуриќ. Стејт департментот го опиша стратешкиот дијалог како „нова ера“ во билатералните односи и како потврда на заедничката определба за продлабочување на партнерството. Но зад дипломатската реторика стојат и конкретни договори. Во фокусот беше енергетиката. Двете држави се согласија да ја интензивираат соработката во развојот на енергетската инфраструктура и регионалната енергетска безбедност, при што проектот „Ѓердап 3“ беше издвоен како еден од стратешките приоритети. За Србија тоа значи можност за модернизација на енергетскиот систем, намалување на зависноста од традиционалните извори на енергија и поголема улога во регионалната енергетска архитектура. Истовремено, Србија им пристапи и на договорите „Артемис“ – американската иницијатива за меѓународна соработка во мирното истражување на вселената, науката и високите технологии. За земја што пред само четврт век беше цел на американска воена интервенција, ваквиот чекор претставува симболична, но и суштинска трансформација на односите.
Косово повеќе не е безусловен партнер
Додека Србија отвора ново поглавје со Вашингтон, Косово се соочува со сосема поинаква реалност. Стратешкиот дијалог меѓу САД и Косово, суспендиран во септември 2025 година, и натаму останува замрзнат. Американските претставници јасно порачаа дека неговото обновување ќе зависи од подготвеноста на Приштина да ги исполни преземените обврски од дијалогот со Белград, вклучително и оние што се однесуваат на правата на српската заедница. Ова претставува суштинска промена во американската политика. За првпат по прогласувањето на независноста, поддршката на Вашингтон кон Косово не се третира како автоматска и безусловна.
Особено е значајно што положбата на Србите во Косово постепено престанува да биде исклучиво дипломатско прашање. Во текот на разговорите во Вашингтон, српската делегација го отвори прашањето за безбедноста на Српската православна црква и заштитата на манастирите, вклучително и Високи Дечани. Паралелно со тоа, во американската јавност сè почесто се води дебата за верските слободи и заштитата на христијанските заедници низ светот. Дополнително внимание предизвикаа изјавите на пасторот Марк Бернс, близок соработник на претседателот Доналд Трамп, кој јавно ги критикуваше ограничувањата што, според него, им се наметнуваат на претставниците на Српската православна црква во Косово. Особено го посочи барањето патријархот однапред да ги најавува посетите на одредени манастири, оценувајќи дека таквата практика не е во согласност со принципите на верската слобода. Со тоа темата за Косово постепено се префрла од сферата на статусните спорови во поширока дебата за човековите права, верските слободи и заштитата на културното наследство – области што традиционално имаат значајно место во американската надворешна политика.
Трамповата администрација ги менува приоритетите
Промената во американскиот пристап не произлегува само од состојбите на Балканот. Во услови на глобална геополитичка нестабилност, администрацијата на Доналд Трамп сè повеќе ги вреднува партнерите според нивната стратешка предвидливост и конкретниот придонес кон американските интереси. Во таа перспектива, Србија добива ново значење. Таа е најголемата економија на Западен Балкан, важен транспортен и енергетски коридор и држава што станува сè поинтересна за американските инвестиции во инфраструктурата, енергетиката и високите технологии. Токму затоа стратешкиот дијалог повеќе не се сведува само на разговори за Косово. Во него доминираат теми како енергетската безбедност, иновациите, инвестициите, дигиталната трансформација и регионалната стабилност. Тоа претставува значајна разлика во однос на претходните години, кога американско-српските односи речиси секогаш започнуваа и завршуваа со косовското прашање.
Балканот влегува во нова дипломатска фаза
Најголемата промена не е самиот факт што САД воспоставија стратешки дијалог со Србија. Поважен е сигналот што произлегува од паралелните процеси – институционално продлабочување на односите со Белград и продолжена политичка дистанца кон Приштина. Тоа покажува дека администрацијата на Трамп недвосмислено ја напушта политиката на автоматски фаворити како Косово и настојува односите во регионот да ги гради врз основа на исполнување на преземените обврски, стратешката соработка и заемниот интерес. Дали ова претставува трајна промена на американската политика или само корекција карактеристична за администрацијата на Доналд Трамп, ќе покаже времето. П.Р.
Американската државна обвинителка децидна дека Хашим Тачи треба да остане во притвор во Хаг
Кимберли Ист: Ризиците и натаму постојат
- И понатаму постојат сериозни ризици доколку Тачи биде пуштен на слобода, вклучително и можност за влијание врз судските постапки и извршување нови кривични дела
Американската државна обвинителка Кимберли Ист побара поранешниот лидер на т.н. ОВК, Хашим Тачи, да остане во притвор, откако Специјализираното обвинителство во Хаг се спротивстави на барањето на неговата одбрана за привремено ослободување.
Во своето образложение, американската државна обвинителка Кимберли Ист истакна дека текот на судскиот процес дополнително ја оправдува мерката притвор, нагласувајќи дека судењето напредува континуирано и во согласност со предвидената динамика.
– Континуираниот и брз напредок на судењето, вклучително и временската рамка за завршните поднесоци поврзани со доказите, претставува дополнителен аргумент за продолжување на притворот на Тачи – изјави Ист.
Таа посочи дека и понатаму постојат сериозни ризици доколку Тачи биде пуштен на слобода, вклучително и можност за влијание врз судските постапки и извршување нови кривични дела. Според Специјализираното обвинителство, претходните наоди за постоење ризици остануваат целосно валидни, бидејќи се засноваат на голем број индивидуализирани и оправдани околности.
– Ниту една можна мерка или услов за негово привремено ослободување не може во доволна мера да ги ублажи утврдените ризици – се наведува во поднесокот на Обвинителството.
Одбраната на Хашим Тачи претходно побара негово привремено пуштање од притвор, но Специјализираното обвинителство смета дека за тоа сè уште не се исполнети законските услови. П.Р.
