ВЕРСКИ ТУРИЗАМ
- Ова е можност Македонија да создаде препознатлив туристички бренд базиран врз духовното и културното наследство. Ако посетителот дојде само за да ја фотографира црквата, тогаш сме создале посета. Ако дојде за да ја слушне нејзината приказна, да ја разбере историјата, да го почувствува просторот, да вкуси локална храна, да купи производ од локален производител и да преноќи во регионот – тогаш сме создале туристички производ.
Македонија има нешто што многу туристички дестинации се обидуваат да го создадат со децении – автентично духовно, културно и историско наследство концентрирано на релативно мал простор. Цркви, манастири, фрески, икони, археолошки локалитети, духовни традиции, празници и вековни места на поклонение се дел од македонскиот идентитет и културен пејзаж. Сепак, прашањето е дали ова богатство навистина го користиме како туристички потенцијал или само го чуваме како наследство.
Одговорот е дека Македонија сè уште има значителен неискористен потенцијал за развој на верскиот туризам. Проблемот не е во недостигот од ресурси, туку во недостигот од нивно поврзување, професионална интерпретација, промоција и претворање во конкретен туристички производ.
Охрид е најсилниот пример. Охридскиот Регион е дел од светското наследство на УНЕСКО, а неговата вредност произлегува токму од спојот на природното, културното и духовното наследство. УНЕСКО го опишува Охрид како еден од најстарите европски градови, со значајна религиозна архитектура од VII до XIX век, повеќе од 800 византиски икони и повеќе од 2.500 квадратни метри фрескоживопис.
Но Охрид не треба да биде единствената точка на која ќе се темели македонскиот верски туризам.
Од западниот дел на земјата, преку Пелагонија и Полошкиот Регион, до источна Македонија, постои мрежа на сакрални објекти што можат да бидат основа за создавање тематски туристички рути. Манастирите „Св. Јован Бигорски“, „Св. Наум“, „Трескавец“, „Зрзе“, „Лесново“, „Св. Ѓорѓи“ во Курбиново и многу други цркви и манастири претставуваат повеќе од архитектонски објекти. Тие се места каде што се среќаваат историјата, верата, уметноста, природата и локалната традиција.
Токму тука се наоѓа суштината на современиот верски туризам.
Верскиот турист денес не мора да биде исклучиво верник што патува за поклонение. Тој може да биде турист што е заинтересиран за средновековната уметност, архитектурата и фрескоживописот; турист заинтересиран за историјата; планинар што сака да посети манастир во природна средина; фотограф; истражувач; турист што бара духовен мир или посетител заинтересиран за локалната гастрономија и традиција.
Затоа, современиот верски туризам треба да се разбере пошироко – како форма на туризам во која духовното наследство е основа за создавање комплексно искуство.
Од објект до туристички производ
Најголемата грешка би била да мислиме дека туристички производ е само црквата или манастирот. Црквата е ресурс. Манастирот е ресурс. Фреската е ресурс. Светителот и празникот се дел од духовното наследство. Но туристичкиот производ се создава кога овие ресурси ќе се поврзат со транспорт, водич, интерпретација, гастрономија, сместување, локални производи, приказна и туристичко искуство. На пример, посетата на манастирот „Св. Јован Бигорски“ може да биде само кратка туристичка посета од еден час. Но доколку се поврзе со водичка тура низ Мавровскиот Регион, приказна за манастирот и неговото духовно и уметничко наследство, посета на локален производител, традиционален ручек, престој во рурално домаќинство и пешачка тура низ природата, тогаш веќе зборуваме за туристички производ.
Токму таква трансформација му е потребна на македонскиот верски туризам.
Еден од најдобрите модели би бил создавање национална мрежа на тематски „Патишта на верата“. Наместо туристите самостојно да бараат каде се наоѓаат црквите и манастирите, треба да им се понудат готови, професионално дизајнирани маршрути. Една од нив може да биде „Охридскиот пат на духовното наследство“, која би ги поврзала најзначајните сакрални објекти во Охрид и околината. Оваа рута може да се комбинира со езерото, староградската архитектура, локалната гастрономија и традиционалните занаети.
Втора би можела да биде „Патот на македонските манастири“, кој би ги поврзал Бигорски, Трескавец, Зрзе, Лесново и други значајни манастирски комплекси.
Трета можност е „Патот на фреските и иконите“, со фокус на уметничкото наследство, средновековниот живопис и иконописот. Четврта би можела да биде „Патот на празниците и поклонението“, поврзан со најзначајните верски празници и локални традиции.
На тој начин верскиот туризам би се претворил од спорадична посета во организирано туристичко движење.
Поврзување со руралниот туризам
Верскиот и руралниот туризам можат да создадат значајна синергија. Голем дел македонски манастири се наоѓаат во рурални или планински средини. Тоа овозможува туристичкиот производ да не завршува со посетата на сакралниот објект.
Туристот може да преноќи во локално домаќинство, да консумира традиционална храна, да купи локален производ, да посети земјоделско стопанство или винарница и да учествува во приготвување традиционални јадења. Така еден верски туристички производ создава економски ефект за повеќе локални субјекти – манастирот, водичот, превозникот, ресторанот, земјоделецот, производителот на сувенири и локалното сместување.
Тоа е вистинската вредност на туризмот: не само да доведе посетител туку и да создаде локален економски мултипликативен ефект.
Дигитализацијата мора да биде дел од производот
Македонскиот верски туризам не може да се развива со промотивни материјали од минатото. Секој значаен сакрален објект треба да има професионална дигитална презентација, повеќејазични информации, ГПС-локација, работно време, правила за посета, историски информации, фотографии и можност за организирана тура.
Кјуар-кодовите може да овозможат аудиоводич на македонски, англиски и други јазици. За туристот, тоа значи дека и кога нема професионален водич, тој може да ја разбере приказната на местото. Но технологијата не треба да ја замени духовната и човечката димензија. Напротив, таа треба да ја направи приказната подостапна.
Развојот на верскиот туризам мора да биде внимателен. Сакралните објекти не се само туристички атракции. Тие се живи духовни простори. Затоа туристичката комерцијализација не смее да ги наруши нивната функција, автентичност и достоинство.
Особено е значајно ова за Охридскиот регион. УНЕСКО во последните години укажува на сериозни притисоци врз неговата исклучителна универзална вредност и бара засилено спроведување на мерките за заштита и одржливо управување. Тоа е важна порака: туризмот може да биде дел од решението, но само доколку е правилно управуван.
Што треба да направиме?
Македонија има потреба од национална стратегија за верски туризам, но не уште еден документ што ќе остане на хартија. Потребен е конкретен модел.
Прво, да се направи национална база на сакралното наследство со туристички потенцијал.
Второ, објектите да се категоризираат според нивната историска, уметничка, духовна и туристичка вредност. Трето, да се создадат тематски туристички рути. Четврто, да се обучат специјализирани туристички водичи за религиозно и културно наследство. Петто, да се поврзат верските објекти со локалните туристички бизниси. Шесто, да се создаде единствен дигитален портал за македонскиот верски туризам. И седмо, да се развијат туристички пакети од еден, два и повеќе денови, наместо посетите да бидат само кратки попатни застанувања.
Особено е важно верскиот туризам да се поврзе со меѓународниот пазар. Балканот има огромен духовен и културен простор, кој може да се поврзува преку тематски маршрути. Македонија не треба да се натпреварува само со соседните држави туку и да биде дел од регионална понуда на духовно и културно наследство.
Македонија не страда од недостиг од туристички потенцијал. Често страдаме од тоа што потенцијалот не го претвораме во производ. Имаме цркви, но немаме доволно тематски тури. Имаме манастири, но немаме доволно организирани повеќедневни пакети. Имаме фрески и икони, но недоволно ги интерпретираме. Имаме духовни традиции, но недоволно ги поврзуваме со локалната економија.
Токму затоа иднината на верскиот туризам во Македонија не треба да се бара во изградба на нови атракции, туку во паметно поврзување на она што веќе го имаме.
Ова е можност Македонија да создаде препознатлив туристички бренд базиран врз духовното и културното наследство. Ако посетителот дојде само за да ја фотографира црквата, тогаш сме создале посета. Ако дојде за да ја слушне нејзината приказна, да ја разбере историјата, да го почувствува просторот, да вкуси локална храна, да купи производ од локален производител и да преноќи во регионот – тогаш сме создале туристички производ.
Ако по враќањето дома ја раскаже приказната и посака повторно да дојде – тогаш сме создале туристичко искуство. А, ако таа приказна стане препознатлива на меѓународниот туристички пазар – тогаш сме создале бренд.
Македонија има доволно духовно наследство за да го направи тоа. Потребни се само јасна стратегија, професионален менаџмент, креативен туристички маркетинг и партнерство меѓу државата, црквата, локалните самоуправи, туристичкиот сектор и локалното население.
Од потенцијал до туристички производ – тоа треба да биде следниот чекор на македонскиот верски туризам.
Доц. д-р Љупчо Јаневски, Факултет за туризам при Универзитетот „Скопје“
