ЕУ, Британија и Канада подготвуваат нова конфигурација за ЕУ со носечка трансатлантска триангла: Брисел-Лондон-Отава
ЕВРОПСКИТЕ ДВОЈНИ СТАНДАРДИ ВО ПРОЦЕСОТ НА ПРОШИРУВАЊЕ НА УНИЈАТА
- Додека Брисел бара нови институционални формули за привилегирано партнерство со Отава и покажува подготвеност за флексибилност кон Лондон, земјите од Западен Балкан продолжуваат да се соочуваат со политички блокади, дополнителни услови и неизвесна европска перспектива. Зад декларативната политика на еднакви европски вредности сè поочигледно се наметнува логиката на геополитичката исплатливост: привилегиите се резервирани за стратешки важните, а строгите правила за оние што со години чекаат пред европската врата
Неуспешниот обид на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, да ја промовира Канада како прва „придружна членка“ на Европската Унија, проследен со сигналите од Брисел за подготвеност да се разгледаат посебни услови за евентуално враќање на Велика Британија во европското семејство, отворија прашање што особено се однесува на земјите од Западен Балкан, а пред сè на Македонија. Колку навистина вредат европските принципи кога пред Брисел ќе се појави држава со голема економска моќ, значајни природни ресурси и конкретна геополитичка корист? И зошто тогаш европските институции покажуваат политичка креативност, флексибилност и подготвеност за нови институционални модели, додека за земјите од Западен Балкан европскиот пат со години се претвора во маратон на условувања, проверки, дополнителни барања и политички отстапки? За Канада се отвора можност за посебен привилегиран статус, иако таа не е кандидат за членство. За Велика Британија се најавува подготвеност да се разгледаат посебни услови за евентуално повторно пристапување, вклучително и прашањата за еврото и шенгенската зона. За балканските кандидати, пак, секоја нова фаза од европскиот процес е проследена со нови методологии, нови политички очекувања и нови пречки. Токму тука се открива суштинската противречност во политиката на актуелното бриселско раководство. Дали европската врата навистина се отвора според заслугите и исполнувањето на критериумите или нејзиното отворање сè повеќе зависи од тоа колку една држава е корисна за моменталните геополитички и економски приоритети на европските политички елити?
Копенхашките критериуми или геополитиката на привилегиите?
Копенхашките критериуми од 1993 година се темелот врз кој Европската Унија ја изгради својата политика на проширување. Демократијата, владеењето на правото, стабилните институции, почитувањето на човековите права, заштитата на малцинствата и функционалната пазарна економија се основните принципи врз кои треба да се оценува подготвеноста на една држава за членство. Но кога Унијата за едни држави бара исполнување на целосен систем политички, економски и институционални обврски, а за други размислува за посебни политички и институционални решенија поради нивната економска и геополитичка тежина, неизбежно се отвора сомнежот за двојни стандарди. Се разбира, Канада не е кандидат за членство и нејзиниот однос со ЕУ не може механички да се споредува со пристапниот процес на земјите од Западен Балкан. Исто така, Велика Британија е поранешна членка со специфична институционална и договорна историја. Но токму во тие разлики се крие политичкиот проблем. Брисел покажува дека кога постои доволен стратегиски интерес, може да размислува надвор од вообичаените политички рамки, да бара нови решенија и да ги приспособува моделите на соработка. Зошто тогаш истата политичка креативност толку тешко се применува во односот кон Западен Балкан? Зошто не се изнаоѓаат функционални модели за забрзана интеграција на регионот, со јасни рокови, предвидливи правила и конкретни придобивки, без притоа да се разводнуваат демократските стандарди? ЕУ има право да ги штити сопствените интереси и да воспоставува посебни партнерства со држави надвор од своите граници. Но нема политички кредибилитет да бара безусловна доверба од земјите кандидати доколку сопствените принципи ги применува различно зависно од стратешката вредност на партнерот.
Македонија – најдолгата лекција за европската непринципиелност
Најилустративниот пример за оваа противречност е Македонија. Нејзиниот европски пат со години беше оптоварен не само со прашања поврзани со реформскиот капацитет, владеењето на правото и усогласувањето со европското законодавство туку и со билатерални спорови, историски толкувања и прашања што директно навлегуваа во сфери на националниот идентитет и јазик. Долгогодишната блокада од Грција, завршена со Преспанскиот договор, а потоа и новите условувања поврзани со односите со Бугарија, оставија длабоки последици врз македонската доверба во европскиот процес. Фактот дека една земја кандидат може да биде доведена во позиција да прифаќа дополнителни политички и уставни отстапки за да продолжи кон следната фаза од пристапувањето, додека од Брисел постојано слуша декларации за европски вредности, еднаквост и почитување на принципот на заслуги, создава сериозен дефицит на доверба. Секако, ова не значи дека Македонија треба да биде ослободена од обврската за суштински реформи. Напротив, владеењето на правото, независноста на правосудството, борбата против корупцијата, функционалната јавна администрација и демократската одговорност се услови што мора да бидат исполнети. Но тие не смеат да станат параван зад кој политичката цел постојано ќе се поместува, а пристапниот процес ќе останува зависен од билатерални спорови и политички притисоци. Ако европската перспектива е навистина заснована на заслуги, тогаш таа мора да биде предвидлива, објективна и заштитена од билатерални уцени. Во спротивно, европската интеграција ризикува да се претвори во процес во кој кандидатите ги исполнуваат условите, но конечната политичка одлука секогаш останува предмет на ново преговарање. За Македонија, ова веќе не е само дипломатско прашање. Тоа е прашање на довербата на граѓаните во европската идеја и во кредибилитетот на самата Унија.
Унија на вредности или клуб на геополитички интереси?
Постапките на актуелното бриселско раководство сè повеќе упатуваат на поширок проблем во европската политика, како што е растечкото надвладување на геополитичката и економската пресметка над доследната примена на прокламираните политички принципи. Канада е привлечен партнер поради критичните минерали, енергетиката, индустриските капацитети, технологијата и безбедносната соработка. Велика Британија е важна поради својата економска моќ, воените капацитети, финансискиот сектор и стратешката позиција во трансатлантските односи. Тоа се легитимни интереси и нема ништо спорно во настојувањето на ЕУ да ги зајакне врските со овие држави. Проблемот започнува кога политичката флексибилност станува привилегија за економски и геополитички моќните, а строгата условеност останува судбина на помалите и политички послабите кандидати. Токму затоа иницијативите за Канада и Велика Британија треба да се разгледуваат и како тест за принципиелноста на европските политички елити. Ако Брисел може да размислува за нови форми на интеграција за Отава и да ги разгледува специфичните околности на Лондон, тогаш мора да покаже дека истата способност за политичко приспособување постои и во односот кон балканските кандидати. Европската Унија не смее да се претвори во клуб во кој привилегиите се распределуваат според економската тежина и геополитичката корисност, а обврските се множат пропорционално со политичката слабост на оние што чекаат пред нејзината врата. Затоа, случајот со Канада и британското приближување не треба да бидат само две одделни дипломатски епизоди туку повод за сериозна дебата за иднината на европското проширување. Брисел мора да одговори дали европските вредности се универзален политички стандард или флексибилна категорија што се толкува во зависност од моменталните интереси. Прашањето не е дали Канада заслужува блиска соработка со Европа. Несомнено, заслужува. Не е спорно ниту дека Велика Британија може повторно да ги зајакне своите врски со Унијата. Спорно е зошто Европа покажува толкава институционална и политичка креативност кога станува збор за сопствените стратешки интереси, а толку малку доследност кога треба да го исполни ветувањето кон земјите од Западен Балкан. Ако европските принципи се универзални, тие не можат да важат само кога се политички и економски исплатливи. Ако, пак, се применуваат селективно, тогаш Брисел мора да престане да се претставува како неприкосновен арбитер на европските вредности. Зашто Европа не се брани само со декларации за демократија, човекови права и владеење на правото. Таа се брани со доследност, предвидливост и еднакви политички мерила. А токму доследноста денес станува еден од најголемите дефицити на нејзините актуелни политички елити.
