Како да ја зачуваме вистината за она што навистина било објавено, кажано или документирано?
Ранливоста на дигиталната меморија ја пополнува физичкото архивирање
На интернетот му веруваме дека ќе ја зачува нашата колективна меморија. Веруваме дека сè што еднаш ќе биде објавено останува некаде, достапно со неколку клика. Но што ако таа претпоставка е погрешна? Што ако утрешната вистина не може да се докаже затоа што денешниот дигитален запис исчезнал, бил изменет или станал недостапен?
Веста дека сериозни безбедносни пропусти во програмскиот јазик PHP предизвикаа привремено исклучување на голем број веб-страници во различни земји отвора прашање многу пошироко од сајбер-безбедноста. Станува збор за ранливоста на начинот на кој современото општество ги чува информациите, ги документира настаните и остава своја трага во историјата. Кога слабост во техничката инфраструктура може да предизвика недостапност на веб-содржини, станува очигледно дека дигиталното постоење не е исто што и трајното зачувување на записот.
Истовремено, анализите на истражувачкиот центар „Пју“ покажуваат дека околу една четвртина од веб-страниците опфатени со нивното истражување, кои постоеле во периодот од 2013 до 2023 година, веќе не биле достапни во октомври 2023 година. Тоа не значи дека сите биле избришани или дека нивната содржина е засекогаш изгубена. Но јасно покажува дека интернетот не е автоматски и сигурен архив на сопствената историја. Тука започнува вистинската дилема, имено дали она што го објавуваме дигитално навистина го зачувуваме или само го оставаме на милост и немилост на сервери, софтвер, сопственици на платформи и технички системи што можат да се променат?
Хартијата како физички доказ
Традиционалниот весник има една особина што дигиталната содржина не ја поседува на ист начин Тој е физички предмет со конкретна форма, издание, датум, страница и распоред на содржината. Откако ќе биде отпечатен и дистрибуиран, неговиот оригинален примерок останува материјален сведок дека одредена содржина била објавена во определен момент.
Насловот, фотографијата, огласот, текстот, па дури и грешката во печатењето стануваат дел од еден конкретен историски документ. Ако некој подоцна ја промени содржината на интернет-порталот, оригиналниот примерок од весникот може да послужи за споредба и да покаже што навистина било објавено во печатеното издание. Токму затоа печатените документи, службените известувања и огласите можат да имаат посебна доказна вредност.
Да замислиме еден оглас за продажба на имот, јавен повик, конкурс за вработување или известување за важна одлука… Ако подоцна содржината на интернет биде изменета или отстранета, зачуваниот печатен примерок може да помогне во утврдувањето на првичната формулација.
Хартијата, се разбира, не е неуништлива, ниту е имуна на фалсификување. Може да изгори, да се оштети, да се изгуби или да биде намерно изменета. Но измената на оригинален печатен примерок обично остава физички траги или бара замена на самиот предмет. Кај дигиталниот запис, напротив, измената може да биде извршена без очигледна визуелна разлика, а корисникот да не знае дека воопшто дошло до промена. Токму во тоа е суштинската разлика. Не дека печатеното е невозможно да се фалсификува, туку дека неговата материјалност овозможува поинаков вид проверка и споредување.
Дигиталниот запис е лесно достапен, но не е секогаш проверлив и веродостоен
Дигиталниот свет нуди огромни предности. Информациите се достапни брзо, можат да се пребаруваат, да се умножуваат и да се чуваат на повеќе локации. Една дигитална копија може да биде идентична со оригиналот, а правилно организираното електронско архивирање може да обезбеди извонредна долгорочна заштита. Но постои важна разлика меѓу зачувувањето на датотеката и зачувувањето на веродостојноста на нејзината содржина. Веб-страницата може да биде изменета без да се зачува претходната верзија. Оглас може да биде избришан. Наслов може да биде променет. Датумот на објавување може да остане видлив, а содржината во меѓувреме да биде заменета. Дури и кога документот е архивиран, не секогаш е можно недвосмислено да се утврди кој ја создал архивската копија, кога точно била направена и дали таа во меѓувреме била изменета.
Затоа, во дигиталната ера, самото постоење на линк не е доказ дека содржината е зачувана, а скриншот не е автоматска гаранција за автентичност. Потребни се дополнителни механизми: временски ознаки, дигитални потписи, криптографски контролни вредности, евиденција на измените, независни архивски копии и јасен синџир на чување на доказите. Проблемот е што овие механизми не се применуваат секогаш, особено кај помали медиуми, приватни огласници и веб-страници што зависат од ограничени технички и финансиски ресурси.
Кој ја контролира меморијата на интернетот?
Постои и едно подлабоко прашање поврзано со тоа кој би одлучувал за тоа што ќе остане достапно од нашето време. Кога весникот се печател во илјадници примероци, неговата содржина се распределувала меѓу читатели, библиотеки, архиви и приватни колекции. Дури и ако издавачот престанал да постои, примероци од старите изданија можеле да продолжат да сведочат за минатото. Дигиталната содржина, пак, често зависи од сопственикот на доменот, хостинг-компанијата, платформата, базата на податоци и одржувањето на софтверот. Ако еден од овие елементи престане да функционира, информацијата може да стане недостапна. Ако не постојат независни копии, нејзиното повторно воспоставување може да биде невозможно. Тоа значи дека архивирањето не е само техничко прашање. Тоа е и прашање на јавен интерес, институционална одговорност и историска меморија. Во тој контекст, значајна е и улогата на независните веб-архиви, како „Интернет архајв“ (Internet Archive) и неговата „Вејбек машин“ (Wayback Machine). Но ни тие не можат да гарантираат дека ќе ја зачуваат секоја страница, секоја верзија или секој документ. Архивата е корисна онолку колку што успеала да собере, да зачува и да ја направи проверлива содржината.
Огласот што исчезнал и документот што ја менува историјата
Особено е чувствително прашањето кај документите и огласите што можат да имаат правни, финансиски или јавни последици. Ако јавен оглас бил објавен со една содржина, а подоцна на интернет се појави со друга, како ќе се утврди која верзија била достапна на денот кога заинтересираните лица требало да реагираат? Ако конкурсот бил изменет, дали постои зачувана претходна верзија? Ако медиумски текст бил тивко коригиран, дали читателот може да ја реконструира првичната информација? Во такви случаи, физичкиот примерок од весникот може да биде важен доказ, особено кога се зачувани оригиналното издание, датумот и податоците за неговото потекло. Сепак, неговата доказна вредност зависи од околностите и од можноста да се потврди автентичноста. Истото тоа треба да важи и за дигиталните документи. Наместо да се прифаќа дека актуелната верзија на една веб-страница е единствената меродавна, институциите и медиумите треба да обезбедат архивирање на претходните верзии, евиденција на измените и можност за независна проверка. Инаку, ризикуваме да создадеме општество во кое информацијата постои само додека некој има интерес да ја одржува достапна.
Не е битка меѓу хартијата и технологијата
Ова не е повик за враќање во времето кога весниците беа единствениот масовен извор на информации. Печатените изданија имаат ограничувања: простор, трошоци, физичко пропаѓање и потешка достапност. Дигиталните архиви, од друга страна, овозможуваат пребарување, споредување верзии и дистрибуирано чување во обем што печатот не може да го постигне. Но дигитализацијата не смее да се поистоветува со автоматско зачувување. Напротив, колку повеќе општеството се потпира на електронски записи толку поголема треба да биде обврската тие записи да бидат заштитени од исчезнување, неовластени измени и губење на контекстот.
Решението не е да избираме меѓу хартијата и дигиталното, туку да создадеме систем во кој тие се надополнуваат. За важните весници, огласи, јавни повици, службени акти и историски документи треба да постојат проверливи дигитални архиви, но и зачувани оригинални примероци таму каде што тоа е оправдано. Дигиталните копии треба да имаат проверливо потекло, временска ознака и евиденција на измените, а архивите да бидат независни од едно место или еден давател на услуга.
Вистинското прашање е што ќе му оставиме на времето
Веста за безбедносните слабости што изложија на ризик делови од интернетот е потсетник дека технологијата не е неутрална гаранција за трајност. Таа е систем што го создале луѓето, кој го одржуваат луѓето и кој може да потфрли поради технички пропусти, финансиски ограничувања или човечки одлуки. Печатениот медиум, со сите свои недостатоци, нè потсетува на една едноставна вистина: понекогаш физичкиот предмет може да ја зачува приказната и тогаш кога дигиталниот свет ќе престане да ја прикажува.
Во иднина можеби нема да биде најважно колку информации сме објавиле, колку кликови сме добиле или колку терабајти сме складирале. Поважно ќе биде дали ќе можеме да докажеме што навистина било објавено, кога било објавено и дали содржината што ја гледаме денес е истата што ја гледале луѓето вчера. Затоа, во ерата на дигиталната комуникација, печатеното издание не треба да се гледа само како остаток од минатото туку и како можен дел од системот за заштита на јавната меморија.
Зашто, ако дигиталниот запис може да исчезне без физичка трага, тогаш архивирањето не е технички луксуз, туку предуслов за доверба, отчетност и историска вистина. А општество што не ги зачувува доказите за сопствените зборови ризикува еден ден да не може да докаже ни што навистина кажало. Н.М.
