Во Скопје повторно се протестираше против насилството врз жените. Повторно се слушаа повици за заштита, за правда, за одговорност на институциите. Повторно се бараше државата да направи нешто за да престанат трагедиите во кои жени го губат животот од рацете на оние од кои најмалку би требало да стравуваат. И сето тоа е сосема оправдано.
Но јас би поставил едно поинакво прашање што можеби нема да им се допадне ниту на политичарите, ниту на дел од невладините организации, ниту на оние што постојано ни држат лекции за демократија и човекови права. Можеме ли навистина да ги заштитиме жените со закони што на насилникот му оставаат простор повторно и повторно да се враќа кај својата жртва?
Затоа што, да бидеме реални, што најчесто слушаме кога ќе се случи некое убиство? Жртвата претходно пријавувала насилство. Полицијата била запознаена. Имало предупредувања. Имало постапки. Понекогаш имало и забрани за приближување. Институциите постапувале или тврдат дека постапувале во рамките на своите законски овластувања.
А жената на крајот е мртва. И тогаш започнува добро познатиот ритуал. Се бара одговорност од полицијата, од социјалните служби, од обвинителството, од судовите. Се формираат комисии, се најавуваат истраги, се ветуваат подобрувања. Но ретко кој го поставува суштинското прашање. Што ако проблемот не е само во оние што ги спроведуваат законите туку и во самите закони? Што ако сме создале систем во кој државата има повеќе процедури за насилникот отколку вистински гаранции за безбедноста на жртвата?
Да замислиме една жена што со години живее во страв. Првиот пат добива закани. Вториот пат добива шлаканица. Третиот пат завршува со модринки. Четвртиот пат насилникот ѝ се заканува дека ќе ја убие. Таа пријавува. Следуваат записници, разговори, предупредувања, процени на ризик, можеби и забрана за приближување. А таа секоја вечер легнува со истото прашање: Дали утре ќе бидам жива?
Кажете ми, каква е таа заштита во која жртвата мора да се надева дека насилникот ќе ги почитува решенијата на институциите? Каква е таа правда што понекогаш станува навистина строга дури откако ќе се случи убиството? И каква е таа држава што не успева да го спречи злосторството, а потоа со голема сериозност ни објаснува колку години затвор му се закануваат на убиецот?
На мртвата жена не ѝ значи ништо колку години ќе добие нејзиниот убиец. Нејзе ѝ требала заштита додека била жива. Тука доаѓаме до она што јас го сметам за суштина на проблемот. Ние постојано зборуваме за европски вредности, демократски стандарди, човекови права, пропорционалност на казните и хуман третман на сторителите.
Сето тоа звучи прекрасно. Но, каде во таа бескрајна расправа се наоѓа правото на жената да живее без страв? Зошто секогаш кога се зборува за построги казни, првата грижа е дали тие ќе бидат премногу сурови за сторителот наместо дали постојните казни се премногу благи за да ја заштитат жртвата?
Јас имам еден радикален предлог. За секој докажан намерен физички напад врз жена во контекст на родово или семејно насилство, законска казна од најмалку десет години затвор. Без симболични казни. Без бесконечно повторување на предупредувањата. Без третирање на сериозното насилство како обична семејна расправија. Се разбира, вината мора да биде докажана пред суд, а законот мора јасно да разликува закана, полесен напад и тешко насилство. Но мојата поента е едноставна: кога некој свесно и намерно применува насилство, државата не смее да чека да види дали следниот пат ќе биде уште полошо.
Затоа што следниот пат може да биде последниот. И сега замислете што би се случило кога некоја влада навистина би предложила ваков закон. Можам однапред да ги замислам реакциите. Ќе се јават меѓународни организации. Ќе се јават европски институции. Ќе се јават домашни здруженија за човекови права. Ќе слушаме дека казните се непропорционални, дека се нарушуваат демократските стандарди, дека државата воведува репресивно законодавство. Можеби некој ќе употреби и зборови како авторитаризам и диктатура.
И тука доаѓаме до најголемиот апсурд. Дел од оние што денес со право бараат најстрога заштита на жените, утре можеби ќе бидат меѓу првите што ќе протестираат против закон што предвидува драстично построги казни за насилниците. Денес ќе бараат државата да биде немилосрдна кон насилството, а утре ќе бараат државата да биде внимателна да не биде премногу строга кон насилникот.
Се разбира, човековите права важат за сите. И за обвинетите. И за осудените. Но тие не смеат да станат изговор за неефикасност, ниту параван зад кој државата ќе ја прикрива својата неспособност да ги заштити најзагрозените. Правото на насилникот на правично судење е неприкосновено. Но правото на жртвата на живот не смее да биде споредно.
И нека не ми објаснува никој дека ова прашање може да се реши само со кампањи, едукации, трибини и плакати. Да, потребна е едукација. Потребна е превенција. Потребни се психолошка помош, економска независност на жените, засолништа и поддршка за жртвите. Но што правиме со човекот што веќе ја тепа својата сопруга? Со човекот што веќе ѝ се заканува со убиство? Со човекот што веќе покажал дека не се плаши ниту од полицијата ниту од судот? Ќе го едуцираме? Ќе му дадеме брошура? Ќе му објасниме дека насилството не е прифатливо? Или конечно ќе му покажеме дека секој сериозен чин на насилство носи неизбежни и тешки последици?
Не тврдам дека долгата затворска казна сама по себе ќе го искорени насилството. Ниту дека секој насилник размислува рационално за последиците. Но сигурен сум во едно: предупредување на хартија не може да биде замена за вистинска заштита.
И уште нешто. Не е доволно само да се напишат построги казни. Потребно е пријавите веднаш да се проверуваат, опасните насилници навреме да се оддалечуваат од жртвите, забраните за приближување вистински да се контролираат, а судските постапки да не траат толку долго што правдата ќе пристигне предоцна.
Државата мора да престане да се однесува како набљудувач, кој само ги евидентира фазите на насилството. Прво закана. Потоа напад. Потоа нова пријава. Потоа забрана. Потоа прекршување на забраната. И на крајот убиство. Па минута молк. Па протест. Па ново ветување дека нешто ќе се промени.
Колкупати треба да го гледаме истиот филм за да сфатиме дека нешто суштински не функционира? Наместо постојано да се прашуваме дали сме доволно демократски во односот кон сторителите, време е да се запрашаме дали сме доволно човечни во односот кон жртвите.
Бидејќи демократијата не е натпревар во тоа кој ќе напише поубав закон, кој ќе усвои повеќе европски директиви и кој ќе одржи повеќе говори за човековите права. Демократијата треба да биде систем во кој граѓанинот е безбеден, во кој правдата функционира и во кој слободата на едниот завршува таму каде што започнува насилството врз другиот.
Ако една жена мора да се крие, да бега од сопствениот дом, да ги менува телефонските броеви, да живее во постојан страв и да чека некој да ја заштити, тогаш за каква слобода зборуваме? Ако насилникот слободно се движи, а жртвата живее како затвореник, тогаш кој всушност е казнет? И зошто толку лесно прифаќаме систем во кој жената мора да го напушти својот дом за да биде безбедна, наместо насилникот да биде тој што ќе ја изгуби слободата?
Тука не станува збор за омраза кон мажите, ниту за желба за одмазда. Станува збор за најосновната обврска на државата – да ги заштити своите граѓани од насилство. И таа обврска мора да биде над политичките говори, над меѓународните пофалби и над стравот дека некој ќе нè прогласи за недоволно демократски.
Ако строгите закони се во согласност со правичното судење и основните права, нема никаква причина демократијата да биде пречка за нив. Напротив, демократијата треба да овозможи нивно донесување. Но ако под изговор на демократски стандарди постојано наоѓаме причини да не ја заостриме заштитата, тогаш мора да се запрашаме кого навистина штитиме.
Не барам држава во која полицијата ќе апси без докази, а судовите ќе осудуваат без постапка. Барам држава во која докажаното насилство ќе има сериозни последици и во која никој нема да мора да биде убиен за институциите конечно да ја сфатат опасноста.
И затоа, наместо уште една декларација, уште една кампања и уште едно ветување, сакам да слушнам нешто многу поконкретно. Колку жени ќе бидат заштитени пред да станат дел од црната статистика? Колку насилници ќе бидат запрени пред да станат убијци? И колку трагедии уште ќе ни бидат потребни за да разбереме дека закон што не успева да го заштити животот мора да се менува?
На крајот, изборот не треба да биде меѓу демократија и безбедност. Вистинската демократија мора да ги обезбеди и двете. Но ако нашето толкување на демократијата постојано завршува со заштитен насилник и незаштитена жртва, тогаш тоа не е вредност со која треба да се гордееме. Тоа е пораз на државата.
Зашто демократијата во која насилникот ги знае сите свои права, а жената не знае дали ќе го дочека утрешниот ден не е демократија што го штити човекот. И ако мора да избираме меѓу угледот на нашите закони и животот на една жена, јас секогаш ќе го изберам животот. Бидејќи мртвата жена нема никаква корист од тоа што живеела во демократска држава.
