Мајските енергетски показатели на Државниот завод за статистика (ДЗС) како повод (2)
Поттикнат од најновите енергетски показатели на Државниот завод за статистика (ДЗС) за мај годинава, колегиумот на „Нова Македонија“ реши уште еднаш да се осврне кон предизвикот за домашно производство на електрична енергија. Притоа во три последователни продолженија на читателите ќе им претставиме ставови и аргументи од енергетски експерти, професори, како и од институции, во врска со предизвикот за домашно производство на струја како фундамент за раст и развој на националната економија односно стопанство. Денеска го објавуваме вториот дел насловен „Државата што увезува енергија ја увезува и својата иднина“, а серијалот ќе го заокружиме со редакцискиот коментар „Електричната енергија – новото злато на 21 век“.
- Во XXI век електричната енергија не е само производ. Таа е најважната стратешка суровина од која зависат економијата, индустријата, националната безбедност и животниот стандард
Европа во последните неколку години научи една сурова лекција – дека може да има најразвиена индустрија, најсовремени технологии, најдобри универзитети, најголем финансиски капитал, но ако нема доволно сопствена енергија, целата економија станува ранлива.
– Кризата што започна во 2021 година, а кулминираше по руско-украинскиот воен судир, ја урна децениската претпоставка дека глобалниот пазар секогаш ќе обезбедува евтина и сигурна енергија. Цените на природниот гас и електричната енергија достигнаа рекордни нивоа, а многу европски индустрии привремено го намалија или запреа производството поради високите трошоци. Европската Унија одговори со планови за забрзана диверзификација на снабдувањето, поголема домашна продукција од обновливи извори и инвестиции во енергетска инфраструктура. За Македонија, ова не беше само опомена, туку научена национална лекција. Токму во делот од енергетиката, државата извонредно добро антиципираше создавајќи административно јадро во високата државна управа, во делот од енергетиката, како што е Министерството за енергетика, во кое покрај експертите од оваа област, ќе биде гравитациона сила за привлекување на енергетичарите и од земјава, но и од странство, за создавање „труст на мозоци од енергетската сфера“ за поставување и операционализација на националната енергетска стратегија. Ова е темелот на нашата идна економија, раст и развој – вели нашиот соговорник, пензиониран професор на Факултет за електротехника и информациски технологии (ФЕИТ).
Светот повеќе не купува само енергија туку си купува сигурност
Според професорот по енергетика, енергијата станува новата светска геополитичка валута!
– Во текот на изминатите децении државите главно се натпреваруваа кој ќе произведе повеќе автомобили, повеќе челик, повеќе храна или повеќе електронски компоненти. Во следните децении натпреварот ќе биде сосема поинаков. Кој ќе произведува повеќе електрична енергија. Кој ќе располага со стабилен електроенергетски систем. Кој ќе може сам да ја снабдува својата индустрија. Енергијата станува новата геополитичка валута. Токму затоа денес САД масовно инвестираат во нови нуклеарни технологии, Кина гради десетици нови реактори и обновливи капацитети, Франција ја продолжува нуклеарната стратегија, Полска повторно отвора простор за големи инвестиции во базно производство, а Финска и Шведска комбинираат нуклеарна енергија (не знам во каква конфузија е Германија, за жал). Сите прават нешта за да ја задржат конкурентноста на својата индустрија. Ниту една сериозна економија повеќе не го препушта својот енергетски систем исклучиво на пазарот – тврди професорот.
Најевтина струја не е секогаш онаа со најниска цена, туку најевтина е онаа што ја имаш кога ти е најпотребна!
– Мене често ми го поставуваат следното прашање: Професоре, каде е поевтина струјата? Јас веднаш одговарам. Колеги, тоа е погрешно прашање. Вистинското прашање гласи: Кој ја контролира струјата кога ќе започне кризата? Историјата покажа дека цените на електричната енергија може за неколку недели да се зголемат повеќекратно. Во такви услови повеќе не постои „евтин увоз“. Постои само сигурен или несигурен систем. Домашните производствени капацитети не значат дека секој произведен мегават-час ќе биде поевтин од увозниот во секој момент. Тие значат дека државата располага со сопствен инструмент за ублажување на ценовните шокови и за одржување на континуитетот во снабдувањето. Тоа е суштината на енергетската отпорност. Токму затоа домашното производство не треба да се гледа само низ цената на киловат-часот туку низ вредноста на сигурноста – издвојува еден интересен став нашиот соговорник.
Индустријата не бара субвенции, таа бара предвидливост
Интересно гледиште по овој основ добивме и од Стопанската комора на Македонија.
– Секој инвеститор поставува три прашања. Дали има квалификувана работна сила? Дали има добра инфраструктура? И дали има сигурна електрична енергија? Последното прашање денес станува најважно. Производство што не знае колку ќе чини струјата за шест месеци не може прецизно да ги пресмета своите производствени трошоци, а стопанските субјекти од реалната економија не може да потпишат долгорочни договори, не може сигурно да извезуваат, ме може да бидат конкурентни. Затоа електроенергетиката повеќе не е само сектор. Таа е основата врз која се гради целата индустриска односно стопанска политика. Македонија има реална можност да ги искористи својот географски потенцијал, постојната електроенергетска инфраструктура и регионалната поврзаност за да стане земја што произведува доволно електрична енергија не само за сопствените потреби туку и за нов индустриски развој – велат претставници од Стопанската комора на С. Македонија.
Зелена транзиција, што всушност значи тоа?
Во јавната дебата често се создава лажна дилема: или термоцентрали или обновливи извори (?!). Нашиот соговорник, професор по енергетика, има свое мислење за тоа.
– Современите енергетски системи функционираат поинаку. Тие се градат врз диверзификација. Додека термоцентралите обезбедуваат стабилно базно производство, обновливите извори носат почиста и сè поконкурентна енергија, а хидроцентралите, батериските системи и когенеративните постројки придонесуваат за флексибилност и сигурност. Енергетската транзиција не треба да биде процес на нагло исклучување на постојните капацитети, туку внимателно планирана замена со технологии што можат да обезбедат исто или повисоко ниво на сигурност. Најголемата грешка би била Македонија да затвори производствени капацитети пред да изгради нови. Ова треба да ѝ се повторува на бриселската бирократија одново и одново и да се „избоксуваат“ услови за изземање на Македонија. Енергетичарите знаат за што зборувам – ни рече професорот.
Во врска со зелената трансформација и транзиција, професорот се осврна и на идејата за мали модуларни нуклеарни реактори, иако патем спомена дека ова прашање е предизвик за нас, бидејќи ги засега геостратегијата и големите сили, а тоа не е ситна одлука.
– Пред само десет години малите модуларни нуклеарни реактори изгледаа како далечна технолошка идеја. Денес тие се предмет на сериозни национални програми во повеќе држави. Не затоа што ќе ги заменат сите други извори. Туку затоа што нудат можност за сигурно базно производство со ниски емисии на јаглерод. За Македонија, ова не е тема за дневнополитички расправи. Ова е прашање за следните педесет години. Дали државата уште денес ќе започне да ги анализира технолошките, економските и регулаторните предуслови за вакви решенија или повторно ќе чека другите да ја определат иднината? Стратешките одлуки секогаш се носат многу пред да станат неопходни – истакнува професорот со еден дипломатски одговор на ова прашање.
Енергетскиот суверенитет е новата економска независност
Македонија со децении зборува за економски развој. Но економски развој без сопствена енергија е како индустрија без производствени погони.
– Во светот што доаѓа, успехот ќе се мери и со тоа колку електрична енергија произведува една држава, колку е стабилен нејзиниот систем и колку е независна од надворешни потреси. Затоа најважна национална инвестиција во следните децении кај нас ќе биде нов автопат, нова индустриска зона или нов логистички центар, но уште повеќе ќе биде секој нов мегават произведен дома! Не постои посигурен темел за конкурентна економија од стабилен домашен електроенергетски систем. Не постои подобра гаранција за нови инвестиции од предвидлива и сигурна испорака на електрична енергија. И не постои посилна социјална политика од можноста домаќинствата да имаат стабилно снабдување по одржливи цени, без драматична изложеност на надворешни кризи. Енергетскиот суверенитет не е политички слоган. Тој е предуслов за индустриски раст, за технолошки развој, за нови работни места и за економија што сама ја определува својата иднина. Во векот на електрификацијата, вештачката интелигенција, дигиталните фабрики и зелената индустрија, државите нема да се делат на големи и мали. Ќе се делат на оние што произведуваат доволно сопствена енергија и на оние што зависат од туѓата. А токму во таа поделба се крие најважниот избор што Македонија треба да го направи денес – дали ќе биде земја што ќе ја купува својата иднина на странските енергетски пазари или ќе ја произведува дома, со сопствено знаење, сопствени ресурси и долгорочна визија – поентира на крајот на нашиот разговор професорот по енергетика. Е.Р.
(продолжува утре со: Електричната енергија – новото злато на 21 век)
