Ретрокино
Во историјата на хорор-филмот постојат остварувања што биле успешни, што биле влијателни и што поставиле нови стандарди. Но многу се ретки оние што и по половина век продолжуваат да предизвикуваат исто чувство на непријатност, страв и вознемиреност како на денот кога првпат биле прикажани. „Предзнакот“ („The Omen“, 1976) е токму таков филм – ремек-дело што не старее затоа што никогаш не се потпирало на она што старее најбрзо: технологијата.
Во време кога современиот хорор располага со огромни буџети, фотореалистични ЦГИ-ефекти, компјутерски генерирани чудовишта и спектакуларни визуелни секвенци, речиси е неверојатно колку моќно изгледа филм снимен пред педесет години со релативно скромни технички средства. Денешниот хорор честопати се обидува да го исплаши гледачот со нагли ефекти, бучни звучни удари и агресивна монтажа. „Предзнакот“ оди во сосема спротивна насока. Тој не сака да ве исплаши во моментот – сака да ве прогонува долго по завршувањето на филмот.
Токму затоа и денес, пет децении по премиерата, сè почесто се поставува прашањето: дали „Предзнакот“ можеби е најстрашниот хорор-филм на сите времиња?
Аргументите не се малку. Пред сè, затоа што неговиот страв не доаѓа од чудовишта што ги гледаме, туку од идејата што ја носи. Филмот користи една од најстарите човечки колективни трауми – доаѓањето на Антихристот – и ја сместува во сосема реален секојдневен свет. Без вампири, без натприродни суштества што излегуваат од темнината, туку преку едно дете што изгледа сосема обично. Токму таа нормалност е највознемирувачка.
„Предзнакот“ не е само филм за демонско дете. Тој е филм за стравот дека злото може да живее меѓу нас без да го препознаеме. Дека може да расте во најугледното семејство, во раскошна куќа, опкружено со љубов, а сепак да претставува почеток на апокалипсата. Таа идеја, која во 1976 година изгледаше речиси незамисливо смело за холивудска продукција, подоцна ќе стане инспирација за десетици, ако не и стотици хорор-филмови што ќе ја истражуваат истата тема.
Многу современи автори ќе преземат делови од неговата атмосфера, религиозниот симболизам, постепеното откривање на злото и чувството дека судбината е однапред запечатена. Но малкумина успеале да ја достигнат неговата прецизност во создавањето неизвесност.
Огромниот успех на „Предзнакот“ доведе и до создавање на две продолженија – „Демјан: Предзнак 2“ (1978) и „Последен конфликт“ (1981). Иако ниту едно од нив не успеа да ги достигне култната репутација и уметничката сила на оригиналот, тие дополнително ја проширија приказната за Демјан. Особено е значајно што во третиот и последен дел, ликот на веќе возрасниот Демјан Торн го толкуваше неодамна починатиот новозеландски актер Сем Нил, чија харизматична, студена и префинето заканувачка интерпретација останува едно од најзапаметените лица на франшизата.
Во центарот на приказната се наоѓа американскиот дипломат Роберт Торн, кого со огромен авторитет го толкува Грегори Пек. Откако неговата сопруга Кетрин (Ли Ремик) ќе го изгуби своето новороденче при породувањето, Торн прифаќа предлог во тајност да посвои друго новороденче без сопругата да ја дознае вистината. Детето, Демјан, расте како нивен син, а семејството наскоро се преселува во Британија, каде што Торн ја презема функцијата американски амбасадор.
Но уште од најраните години, околу Демјан започнуваат да се случуваат необјасниви и морничави настани. Самоубиства, необјасниви смртни случаи, чудно однесување на животните, предупредувања од свештеници и мистериозни личности полека ја откриваат вистината: детето што тие го одгледуваат можеби не е само посвоено дете туку самиот Антихрист, чија појава го означува почетокот на крајот.
Генијалноста на сценариото на Дејвид Селцер лежи во тоа што никогаш не брза. Наместо евтини хорор-моменти, приказната се гради постепено, речиси како политички или детективски трилер. Гледачот ја открива вистината заедно со Роберт Торн, а секое ново сознание ја прави атмосферата сè понеподнослива.
Голема заслуга за тоа има и режисерот Ричард Донер, кој неколку години подоцна ќе стане светски познат со „Супермен“ и серијалот „Смртоносно оружје“. Но токму „Предзнакот“ останува доказ дека Донер поседувал извонредно чувство за градење тензија. Наместо да ја покажува страшната слика, тој знае точно колку долго треба да ја скрие. Наместо постојано да ја форсира опасноста, тој создава чувство дека злото е секогаш присутно, дури и кога ништо не се случува.
Тоа е режија изградена врз трпение, атмосфера и прецизен ритам – квалитети што денес сè поретко се гледаат во комерцијалниот хорор.
Грегори Пек, веќе тогаш легенда на американската кинематографија, носи достоинство и човечност во ликот на Роберт Торн. Неговата трансформација од рационален човек што не верува во пророштва до очаен татко што сфаќа дека се соочува со нешто што науката и логиката не можат да го објаснат е извонредно одиграна. Пек не глуми хорор-херој; тој глуми човек што постепено психички се распаѓа.
Ли Ремик е еднакво впечатлива. Нејзината Кетрин е исполнета со мајчинска љубов, но и со растечка паника што не може да ја објасни. Нејзиниот страв никогаш не изгледа театрално; напротив, изгледа болно реално.
А најголемото изненадување е малиот Харви Стивенс како Демјан. Речиси без реплики, без класична актерска експресија, тој создава еден од најморничавите детски ликови во историјата на филмот. Неговото студено лице, мирниот поглед и речиси целосното отсуство на емоции се далеку повознемирувачки од каква било шминка или визуелен ефект. Демјан не изгледа како чудовиште – и токму затоа е толку страшен.
Продукцијата на филмот е извонредно дисциплинирана. Лондонските улици, катедралите, старите гробишта, замоците и дипломатските резиденции создаваат чувство на студена елеганција што совршено се спојува со приказната. Филмот никогаш не изгледа евтино, иако не располага со спектакуларни ефекти. Секој кадар е внимателно композиран, а фотографијата намерно избегнува визуелен раскош за да ја нагласи реалноста во која полека навлегува натприродното.
Во филмот има неколку сцени што засекогаш останаа врежани во историјата на хоророт. Самоубиството на дадилката за време на роденденската прослава, нападот на павијаните во сафари-паркот, мистериозното обезглавување со стаклената плоча, сцените на гробиштата и финалната кулминација – секоја од нив претставува пример како хоророт може да се создаде преку режија, монтажа и атмосфера, а не преку експлицитно насилство. Овие секвенци со децении ги прогонуваат гледачите и остануваат дел од колективната меморија на жанрот.
Но ако постои еден елемент без кој „Предзнакот“ никогаш немаше да биде истото ремек-дело, тоа е музиката на Џери Голдсмит.
Неговата партитура не служи само како музичка подлога; таа е уште еден лик во филмот. Латинските хорови, црковните мотиви, агресивните оркестарски експлозии и мрачните литургиски композиции создаваат чувство дека гледачот присуствува на некаков забранет религиозен ритуал. Особено композицијата „Ave Satani“, која денес се смета за една од најстрашните филмски теми во историјата, и по педесет години предизвикува морници уште со првите неколку такта.
Не е случајно што Голдсмит токму за оваа музика го доби „Оскарот“ за најдобра оригинална музика во 1977 година – негов единствен натпреварувачки „Оскар“ во кариерата. Малку филмски композиции успеале толку силно да ја дефинираат атмосферата на еден филм како што го направи тоа неговата музика во „Предзнакот“.
Педесет години подоцна, прашањето не е дали „Предзнакот“ изгледа технички постаро од современите хорори. Секако дека изгледа. Прашањето е дали современата технологија успеала да произведе пострашен филм.
Одговорот, барем кога станува збор за суштинскиот, исконскиот страв, не е едноставен. Денешните филмови можат да понудат посовршени визуелни ефекти, побрутални сцени и технички беспрекорни чудовишта. Но многу ретко успеваат да создадат чувство на неизбежност, на зло што полека се вовлекува под кожата и останува таму со денови.
„Предзнакот“ докажува дека најголемиот хорор никогаш не произлегува од технологијата, туку од идејата, атмосферата и умешноста со која авторите ги претвораат човечката вера, сомнеж и страв во кинематографско искуство. Затоа и по половина век не изгледа како музејски експонат, туку како филм што сè уште има моќ да го вознемири современиот гледач.
Во време кога хоророт сè почесто се мери со бројот на дигитални ефекти и буџетот, „Предзнакот“ останува потсетник дека вистинскиот страв не се создава со компјутер, туку со камера, актер, музика и една идеја што никогаш не престанува да нè прогонува. Токму затоа, и по педесет години, ова ремек-дело не само што успешно ѝ се спротивставува на современата технологија туку во многу аспекти и понатаму ја победува. Ако најголемиот хорор е оној што продолжува да живее во нашата потсвест долго по последниот кадар, тогаш „Предзнакот“ и денес со право останува еден од најстрашните филмови на сите времиња.
