- Како Брисел го престори проширувањето во политика на импровизација
Некогаш политиката на проширување беше најсилното оружје на Европската Унија. Таа создаваше надеж, носеше реформи, градеше демократија и гарантираше дека исполнетите критериуми ќе бидат наградени со членство. Денес од таа политика остана само сенка. Наместо јасен пат, кандидатите добиваат нови чекалници. Наместо предвидлив процес, нови формули. Наместо принципи – политички импровизации.
Брисел повеќе не ја води политиката на проширување. Тој талка низ сопствените противречности. Последната идеја за „постепена интеграција“, со која кандидатите би добивале ограничени економски придобивки пред членството, не претставува нова визија. Таа е уште едно признание дека Европската Унија нема политичка волја да го реализира она што со години го ветува. Пред тоа слушавме за „обратно проширување“, потоа за „поедноставно членство“, па за европска политичка заедница, а денес за постепено интегрирање. Секој нов концепт е доказ дека претходниот пропаднал. Кога една политика постојано добива нови имиња, тоа најчесто значи дека ја изгубила суштината.
Најискрената оценка дојде од германскиот канцелар Фридрих Мерц, кој призна дека Европа со години погрешно му пристапувала на Западен Балкан и дека никој всушност не знаел што понатаму со регионот. Тоа не беше дипломатска куртоазија. Тоа беше признание за институционален неуспех.
Со години Европската комисија тврдеше дека процесот е заснован врз јасни критериуми, еднакви правила и мерит-систем. Денес гледаме сосема поинаква слика. Правилата се менуваат додека играта трае. Целната линија постојано се поместува. Политичките интереси стануваат поважни од европските принципи.
Тоа не е кредибилна политика. Тоа е политика без компас. Македонија е најочигледниот пример за таа непринципиелност. Речиси две децении земјата живее во европската чекалница, прифаќајќи компромиси што ниту една друга кандидатка не ги имала како услов за напредок. Од грчкото вето, преку француската блокада, до бугарските условувања, европските правила постепено се претворија во политички исклучоци. Најопасното не беше што постоеја билатерални спорови. Најопасното беше што Европската Унија дозволи тие спорови да станат дел од пристапниот процес. Со тоа Брисел испрати порака дека не владеат европските правила, туку националните интереси на поединечни членки. Токму таму почна да се руши довербата. Денес Унијата зборува за забрзување на проширувањето, а во исто време создава нови фази што практично го одложуваат членството. Ги охрабрува кандидатите да спроведуваат тешки реформи, но не гарантира дека тие реформи некогаш ќе бидат наградени. Вели дека вратите се отворени, додека финансиското планирање покажува дека никој сериозно не очекува тие врати да се отворат во следната деценија. Буџетите никогаш не лажат. Тие откриваат што институциите навистина планираат. А најновите европски буџетски анализи испраќаат мошне јасна порака. Најреалното сценарио повеќе не е прием на нови членки. Најреално сценарио е кандидатите да останат кандидати и по 2034 година, интегрирани делумно, финансирани преку претпристапни фондови, но без полноправно место во Унијата. Тоа не е проширување. Тоа е институционализирање на чекалницата.
Причините се повеќе од очигледни. Денес Европската Унија има сосема други приоритети. Одбраната, конкурентноста, миграцијата, енергетската транзиција, отплатата на заедничките долгови и обновата на Украина ги апсорбираат и политичката енергија и финансиските ресурси. Проширувањето повеќе не е централна европска политика. Тоа стана споредна тема.
Но уште поголем проблем од парите е недостигот од политичка волја. Во самата Унија нема консензус дали нови членки воопшто треба брзо да бидат примени. Некои држави бараат институционални реформи пред секое проширување. Други сакаат промени во системот на гласање. Трети стравуваат од финансиските последици. Четврти едноставно немаат желба за ново проширување. Во такви услови, ниту исполнувањето на критериумите повеќе не гарантира членство. А тоа претставува најголем пораз на европската идеја. Европската Унија некогаш беше заедница што ја градеше својата сила врз правото и предвидливоста. Денес сè повеќе остава впечаток дека правилата се пишуваат според политичката потреба на моментот. Тоа е опасна трансформација. Затоа што кога исчезнува предвидливоста, исчезнува и довербата. А без доверба нема успешна политика на проширување. Македонија не смее да се откаже од европската ориентација. Но истовремено мора јасно да констатира дека денешната политика на Брисел не е ниту конзистентна, ниту предвидлива, ниту еднаква за сите кандидати. Ако Европската Унија навистина сака повторно да биде геополитички фактор на Балканот, ќе мора најпрво да го врати сопствениот кредибилитет. Во спротивно, секоја нова „иновативна“ формула за проширување ќе биде само ново име за истата стара политика на бескрајно одложување. А тоа не е европска визија. Тоа е европска капитулација пред сопствената неодлучност.
