Во дузина колумни во кои ја анализирам состојбата во културата, прашањето на публиката постојано се наметнува како еден од клучните, но и најделикатни проблеми. Неколкупати најавував дека ќе му посветам посебна колумна, но тоа постојано го одложував, делумно поради тежината и комплексноста на темата, а делумно и поради потребата да ѝ се пристапи сериозно и темелно. Затоа што прашањето на публиката во културата е едно од нејзините суштински прашања, а не само споредна тема. И не е само до настаните, отворањата и случувањата, како што обично се доживува културата. На крајот, таа не се создава во вакуум. Постои во однос со публиката: со оние што ја следат, ја разбираат, ја поддржуваат, ја преиспитуваат и ѝ даваат смисла.
Во секоја стратегија, програма или јавен повик поврзан со културата постојано се зборува за „поддршка на продукција“, „видливост“, „меѓународна соработка“, „креативни индустрии“, „иновативни формати“. Но речиси никогаш сериозно не се зборува за најважниот елемент без кој културата останува затворена сама во себе – публиката.
Публиката не секогаш се создава спонтано. Таа не е природен ресурс што постои сам по себе и автоматски ќе се појави ако некаде се постави изложба, концерт, претстава или фестивал. Напротив, публиката се гради. Долгорочно, систематски и со јасни културни политики. Тоа значи континуирана едукација, присуство на културата во медиумите, работа со млади, достапност на содржините, локални културни центри, критика, дебата и чувство дека културата е дел од секојдневниот живот, а не повремена или елитистичка активност.
Кај нас, со години, културната политика главно се сведува на финансирање настани. Се мери бројот на проекти, а многу помалку се поставува прашањето кој ги следи тие проекти. Кој е нивниот реален општествен ефект? Дали создаваат нова публика или постојано кружат околу ист тесен круг луѓе? Дали некој воопшто анализира што публиката сака, што ѝ недостига, што ја оттурнува од културните простори? Што воопшто ѝ треба? Особено во услови кога речиси сѐ е достапно на интернет и кога младите се заковани пред екраните.
Тука доаѓа до израз и улогата на медиумите, која е суштинска, а кај нас одамна потценета. Медиумите не се само сервис за објавување програми и најави на настани. Тие активно (треба да) учествуваат во едукацијата, формирањето на вкусот, во создавањето интерес и во градењето културна љубопитност. Ако културата во медиумите е сведена на протоколарни вести, кратки извештаи и препишани пиар-соопштенија, на оние преостанати два-три културни портали, од страна на оние три-четири новинари од културата, тогаш не може да се очекува сериозна публика.
Некогаш постоеше простор за културни емисии, критика, дебати, разговори со автори, анализи, препораки. Денес културата најчесто е оттурната на маргините со понекој прилог во утринска програма, сместен помеѓу прилозите за здравство и готвење. Цели културни емисии нема, освен ако не станува збор за поп-спектакл, шоу-бизнис скандал или евтина сензација. А без медиумска поддршка, без луѓе што ќе посредуваат помеѓу делото и јавноста, културата станува затворен систем, кој комуницира сам со себе.
Што е најтрагично, дури ни јавниот сервис речиси и не се занимава со култура. Од приватните медиуми тоа и не се очекува. Нивната логика е комерцијална, а одговорот на моето прашање поставено до некои од новинарите или уредниците – зошто нема културни емисии или прилози – најчесто е дека „тоа не се продава“. Можеби. Но ништо нема да се „продаде“ ако претходно не му се даде простор, видливост и континуитет. Публиката што ќе го купи тоа не се појавува сама од себе; таа се создава. А токму медиумите имаат клучна улога во формирањето на културните навики.
Во тој контекст, често го посочувам примерот на српскиот јавен сервис, каде што „Културен дневник“ се емитува веднаш по централните вести и трае речиси еднакво долго. Станува збор за дневен преглед посветен исклучиво на културните случувања, изложби, концерти, претстави, книги, фестивали, филмски премиери (дури на крајот има и интервју со некој културен чинител), практично сѐ што се случува во државата тој ден. Со таков пристап, културата не се третира како маргинална содржина резервирана за доцни (или, пак, утрински) термини, туку како составен дел од јавниот живот и општествениот интерес.
Особено проблематично е што и некои од културните настани денес се организираат само за да се реализира програмска ставка. Формално да се одржи настанот, да се исполни проектот, да се затвори финансиската конструкција и да се поднесе извештај (пред министерството или градот). Публиката често станува споредна работа на која никој не мисли. Се случуваат изложби без посетители, концерти без интерес, трибини на кои присуствуваат само организаторите и нивните блиски кругови. И тоа веќе не е инцидент, туку пракса.
Проблемот не е само во авторите или организаторите. Проблемот е што институционално речиси и не постои политика за развој на публика. Нема сериозни анализи, нема истражувања, нема долгорочни стратегии за тоа како културата повторно да стане општествено важна и присутна. Наместо тоа, доминира логиката на „настани по секоја цена“.
А култура без публика не значи само празна сала, туку значи и губење на јавниот простор за едукација, дијалог, критичка мисла и заедничко искуство. Значи постепено претворање на културата во административна активност наместо во жив општествен процес.
Од друга страна, недостига и уште една друга алка во целиот синџир, а тоа е маркетингот на самата институција. Во денешниот медиумски и дигитален свет, маркетингот одамна не е луксуз или споредна административна функција, туку нужна и стратешка работна позиција во секоја културна институција. Не станува збор само за „реклама“, туку за комуникација со публиката, создавање интерес, градење доверба и долгорочно развивање културни навики. Во услови кога вниманието на луѓето е постојано расцепкано меѓу содржини, платформи и алгоритми, културата не може да очекува публика ако не научи активно да комуницира со неа.
Сепак, кај нас во најголем дел од институциите токму оваа позиција речиси и не постои (што го искусив и лично како директор на КИЦ) или се сведува на формалност. Програмите често се организираат без јасна комуникациска стратегија, без анализа кому му се наменети и без обид да се допре до нова публика. Настаните се сведуваат на плакат, статус или настан на Фејсбук, евентуално протоколарно соопштение, по што следува разочарување од „слабите објави“ по порталите, подоцна и слабата посетеност. А публиката, исто како и културата, бара континуирана грижа, комуникација и вложување.
Затоа, прашањето за публиката во културата не е воопшто споредно прашање. Тоа е централно прашање. Без публика нема културен екосистем. И без сериозна политика за создавање публика, медиуми како критериум, а не само информација, секоја приказна за „развој на културата“ останува само декларативна.
Тони Димитров
