Филмска анализа
Кога Кристијан Мунгиу повторно се искачи на сцената во Кан и ја потврди својата позиција како едно од најголемите европски авторски имиња на денешницата, неизбежно повторно се отвори прашањето што всушност остана од романскиот нов бран. Движењето што во првите години од 21 век дејствуваше како највозбудливото нешто што му се случило на европскиот филм по данскиот „Догма 95“ (Dogme 95), денес повеќе не постои како организирана естетика или генерациски манифест. Но неговите сенки и понатаму се чувствуваат низ европската кинематографија.
Романскиот нов бран никогаш не беше само „моден тренд“ од фестивалските кругови. Тоа беше кино родено од транзицијата, сиромаштијата, институционалниот распад и посткомунистичката апсурдност. Филмовите зборуваа тивко, но удираа силно. Наместо големи пресврти и музички кулминации, тие нудеа долги кадри, документарна студенило и луѓе заробени во бирократија, морални дилеми и секојдневна безизлезност.
Како Романија стана центар на светското кино
Во средината на 2000-тите, светот одеднаш почна да гледа кон Букурешт. Лристијан Пиуи со „Смртта на господин Лазареску“ („The Death of Mr. Lazarescu“) го отвори патот, а потоа следуваа Корнелиу Порумиу, Раду Јуде и, секако, Мунгиу.
Филмот „4 месеци, 3 недели и 2 дена“ („4 Months, 3 Weeks and 2 Days“) не само што ја освои Златната палма туку стана и симбол на целата генерација. Приказната за илегален абортус во времето на Чаушеску функционираше како нешто многу повеќе од историска драма – тоа беше филм за стравот, молкот и системот што го уништува човечкото достоинство.
Тогаш изгледаше дека романското кино ќе владее со европските фестивали со децении. Критичарите зборуваа за „чудо“, а секој нов романски филм автоматски стануваше задолжителна фестивалска станица.
Естетика на тишината
Она што го направи романскиот нов бран толку влијателен беше неговата радикална едноставност. Речиси без музика. Камера што не „објаснува“. Дијалози што звучат како случајно пресретнат разговор. Ликови што никогаш не стануваат херои.
Тоа беше кино што му веруваше на времето. Наместо монтажен ритам, филмовите создаваа тензија преку непријатна реалност. Гледачот немаше каде да избега.
Во многу аспекти оваа естетика подоцна влијаеше врз цела генерација европски автори. Денес е речиси невозможно да се замисли современ фестивалски филм без барем дел од тој минималистички јазик што Романците го направија глобално препознатлив.
Движење во исчезнување
Сепак, како и секој нов бран, и овој неминовно почна да се распаѓа. Некои од авторите заминаа во различни стилски насоки, некои останаа заробени во сопствените формули, а публиката постепено се измори од бескрајниот реализам и емоционалното студенило.
Романскиот нов бран никогаш немаше силна индустрија зад себе. Тој беше создаден од неколку исклучително талентирани автори, а не од систем што може постојано да произведува нови имиња. Кога првата генерација почна да старее, се виде дека нема масовен бран на наследници.
Во меѓувреме, и самата Европа се смени. Темите на посткомунистичката транзиција веќе не звучеа толку егзотично и шокантно како во 2005 година. Светот влезе во нови кризи – миграции, дигитална изолација, војни, културни поделби – а киното почна да бара нови јазици.
Мунгиу како последен голем симбол
Токму затоа денешната победа на Мунгиу има симболична тежина. Тој одамна не е само романски режисер туку и еден од последните живи симболи на ерата кога европскиот авторски филм сè уште можеше да ја потресе глобалната култура без големи буџети и франшизи.
Неговите подоцнежни филмови, како „Зад ридовите“ („Beyond the Hills“), „Дипломирање“ („Graduation“) и „R.M.N“., покажаа дека романскиот нов бран постепено се претвори од колективно движење во индивидуални авторски гласови. Наместо револуција, останаа автори.
Но можеби токму тоа е вистинското наследство на движењето. Не конкретниот стил, туку идејата дека киното може да биде сурово, интелигентно и политички остро без да ја изгуби човечноста.
Што остана?
Остана чувството дека малите кинематографии можат да создадат голема уметност. Остана влијанието врз европскиот реализам. Остана храброста да се снима за обични луѓе без романтизирање.
Но, и покрај неминовниот распад на движењето како компактна авторска генерација, романското кино не исчезна заедно со новиот бран. Напротив — и денес се појавуваат филмови што заслужуваат внимание и почит, дури и кога отворено бегаат од строгите правила на минимализмот што некогаш го дефинираше романскиот стил.
Еден од најдобрите примери е „Новата година што никогаш не дојде“ („The New Year That Never Came“) на Богдан Мурешану — филм што повторно се враќа кон последните денови на режимот на Чаушеску, но со многу подинамична структура, потемна сатира и поизразена жанровска енергија отколку класичните филмови на новиот бран. Наместо тишина и студен реализам, тука има нервоза, црн хумор и чувство дека историјата експлодира пред очите на ликовите.
Слично важи и за делата на Раду Јуде, особено „Несреќен секс или лудо порно“ („Bad Luck Banging or Loony Porn“) и „Не очекувај премногу од крајот на светот“ („Do Not Expect Too Much from the End of the World“), филмови што намерно го рушат аскетскиот реализам на старото романско кино и влегуваат во политичка сатира, есеистика и хаотична современа форма. Тоа веќе не е „чист“ романски нов бран, туку е негов природен наследник — кино што и понатаму ја задржува острината кон општеството.
Тука се и филмови како „Малкмрог“ („Malmkrog“) на Кристијан Пиуи, кој оди во сосема поинаква, речиси филозофска и театрална насока, како и „Луѓе на дела“ („Men of Deeds“) на Пол Негоеску, кој комбинира црн хумор, криминалистички елементи и социјален реализам на многу попристапен начин од филмовите на првата генерација.
Можеби токму тука лежи вистинското наследство на романскиот нов бран: не во тоа сите идни романски филмови да звучат и изгледаат исто, туку во создавањето авторска слобода и самодоверба. Новиот бран ги отвори вратите. Новите генерации сега имаат право да ги прекршуваат неговите правила.
Најважно од сѐ е дека, сепак, останаа филмовите. Денес романскиот нов бран можеби повеќе не постои како движење, но неговите најдобри дела и понатаму изгледаат современо, болно и живо. А тоа е веројатно најголемата можна победа за едно филмско движење: да престане да биде тренд и да стане историја.
