Историски паралели помеѓу конфликтите поврзани со најзначајните поморски патишта
- Суецката криза не ја уништи Британија прекуноќ. Но го уништи митот дека Британија останува светски центар на моќта. По 1956 година започна забрзано повлекување. Колониите една по една исчезнуваа, империјалната економија слабееше, а Лондон постепено се претвори во близок сојузник на новиот хегемон, Соединетите Американски Држави. Суец беше моментот кога реалноста ја разјаде империјалната самодоверба. Токму затоа денес многумина гледаат опасна историска паралела со Ормускиот Теснец
- Најопасниот момент за една империја е кога ќе почне да реагира според старата слика за себе, а не според новата реалност. Токму тоа ѝ се случи на Британија во 1956 година. Таа веруваше дека сè уште е империјално кралство. Светот веќе не веруваше во тоа. Денес постои ризик Америка да влезе во нова блискоисточна ескалација со истата психолошка матрица – дека демонстрацијата на сила автоматски ќе произведе послушност. Но Ормускиот Теснец е многу поопасен од Суец
Империите ретко умираат одеднаш. Тие најчесто умираат во моментот кога ќе одбијат да признаат дека времето им поминало. Историјата не ги руши империите со еден удар. Таа прво ги празни од сила, од самодоверба и од реална моќ. Потоа доаѓа кризата, и тоа онаа што само го открива она што веќе било вистина. Во 1956 година тоа беше Суец. Денес тоа би можел да биде Ормуз. Тогаш Велика Британија влезе во конфликт убедена дека сè уште е глобален господар. Излезе од него како сила што повеќе не може самостојно да ја диктира светската политика. Денес САД стојат пред сличен историски крстопат.
СУЕЦ: МОМЕНТОТ КОГА БРИТАНИЈА СФАТИ ДЕКА ВЕЌЕ НЕ Е ОНАА ИМПЕРИЈА ШТО НЕКОГАШ БИЛА
Во летото 1956 година, египетскиот лидер Гамал Абдел Насер го национализираше Суецкиот Канал – артеријата преку која течеше нафтата кон Европа и симболот на британската империјална моќ. За Лондон тоа не беше само економски удар. Тоа беше понижување. Британската елита тогаш сè уште веруваше дека империјата може да се одржи со комбинација од морнарица, финансии и страв. Премиерот Ентони Иден сметаше дека Британија мора воено да реагира за да покаже дека сè уште владее со клучните светски коридори. Заедно со Франција и Израел, Британија започна тајна воена операција против Египет. На хартија, планот изгледаше моќно. Во реалноста, тоа беше последниот империјален рефлекс на држава што веќе немаше сила за глобална доминација.
БРИТАНИЈА НЕ БЕШЕ ПОРАЗЕНА ВОЕНО, ТУКУ ПОЛИТИЧКИ
Воено, Британија можеби можеше да го освои каналот. Но геополитички, веќе беше поразена. Најголемиот шок за Лондон не дојде од Каиро. Дојде од Вашингтон. Американскиот претседател Двајт Ајзенхауер одби да ја поддржи операцијата. Вашингтон процени дека старата колонијална логика е опасна во ерата на Студената војна. САД извршија финансиски притисок врз Британија. Фунтата почна да паѓа. Пазарите се вознемирија. Лондон сфати дека без американска поддршка повеќе не може ниту финансиски, ниту воено да води голема геополитичка игра. Токму таму, во Суец, Британската Империја ја виде сопствената сенка. Не затоа што изгуби битка. Туку затоа што сфати дека повеќе не може сама да ги поставува правилата.
ИМПЕРИИТЕ НАЈЧЕСТО СЕ РАСПАЃААТ ВО СОПСТВЕНАТА ИЛУЗИЈА
Суецката криза не ја уништи Британија прекуноќ. Но го уништи митот дека Британија останува светски центар на моќта. По 1956 година започна забрзано повлекување: колониите една по една исчезнуваа, империјалната економија слабееше, а Лондон постепено се претвори во близок, но подреден сојузник на новиот хегемон – САД. Суец беше моментот кога реалноста ја стигна империјалната самодоверба. Токму затоа денес многумина гледаат опасна историска паралела со Ормускиот Теснец.
ОРМУЗ, ТЕСНЕЦОТ КАДЕ ШТО МОЖЕ ДА ПОТОНЕ ЕРАТА НА АМЕРИКАНСКАТА МОЌ
Ормускиот Теснец не е само поморски премин. Тој е нервниот систем на глобалната енергетика. Низ него минува огромен дел од светската нафта и течен гас. Секој судир таму веднаш ги потресува берзите, цените и глобалната економија. Но вистинската опасност не е само економска туку политичка. Америка со децении ја градеше својата глобална моќ врз идејата дека може да ги контролира клучните светски коридори – од Медитеранот до Персискиот Залив. Но денес светот повеќе не е оној од 1991 година.
Вашингтон и понатаму има најсилна армија во светот. Но современите кризи покажуваат нешто многу поважно, а тоа е дека моќта веќе не носи автоматска контрола. Ирак и Авганистан покажаа дека воената супериорност не гарантира политичка победа. Кина покажа дека се создава нова економска противтежа. Русија покажа дека американскиот притисок не секогаш произведува капитулација. А Блискиот Исток повторно станува местото каде што империите почнуваат да се заморуваат од сопствената тежина.
ДАЛИ ОРМУСКИОТ ТЕСНЕЦ МОЖЕ ДА БИДЕ АМЕРИКАНСКИОТ СУЕЦ?!
Најопасниот момент за една империја е кога ќе почне да реагира според старата слика за себе, а не според новата реалност. Токму тоа ѝ се случи на Британија во 1956 година. Таа веруваше дека сè уште е царство. Светот веќе не веруваше во тоа. Денес постои ризик Америка да влезе во нова блискоисточна ескалација со истата психолошка матрица: дека демонстрацијата на сила автоматски ќе произведе послушност. Но Ормуз е многу поопасен од Суец. Во 1956 година светот беше биполарен. Денес е фрагментиран, нестабилен и полн со асиметрични актери. Еден регионален конфликт денес може да произведе глобален економски шок за неколку часа.
Иран го затвори Ормускиот Теснец, по што САД воведоа блокада на најзначајната поморска маршрута, во рамките на нивниот сегашен конфликт, со што допрва ќе се видат ефектите од ќор-сокакот чии последици се чувствуваат глобално.
