МИСТИЧНА МАКЕДОНИЈА: МУЗЕЈ ПОД ОТВОРЕНО НЕБО
- Во постарата славистичка литература и во зачуваните апокрифни текстови (како што е Солунската легенда), дејноста на светите браќа експлицитно се поврзува со Брегалница уште пред нивното заминување за Хазарија (860 г.) и Моравија (863 г.). Иако Солунската легенда содржи многу митски елементи, таа ја пренесува длабоката народна традиција
Прашањето за ширењето на писменоста и дејноста на светите браќа Кирил и Методиј, заедно со генезата на најраните славјански правни и литургиски текстови, претставува едно од најкомплексните поглавја на медиевистиката. Официјалната историска наука, поткрепена со хагиографски извори и археолошки наоди, го лоцира поречието на Брегалница како клучен стратешки и културен центар на т.н. Византиската Империја во IX век. Во овој регион, империјата се обидувала да ги интегрира словенските племиња преку христијанизација и административно уредување, со цел да создаде одбранбен бедем наспроти експанзијата на паганскиот каганат. Паралелно со канонската историја, во Источна Македонија, особено во Беровско, Штипско и Овче Поле со векови опстојуваат живи, микролокални преданија. Овие наративи, кои денес се третираат како фасцинантна алтернативна историја, ги поврзуваат конкретните топоними како селото Судик, Солунски Рид и локалитетот Кулата со физичкото присуство на Свети Методиј, неговата претпоставена средновековна судница, па дури и со раните години на Свети Климент Охридски.
Според официјалната византиолошка наука, пред светите браќа да станат рамноапостолни просветители на целото словенство, тие поминале низ долг период на световна и воено-административна служба. Постариот брат, Методиј, по покажаните воени и интелектуални способности во Цариград, бил назначен за управител (архонт) на десетгодишна словенска кнежевина. Иако хагиографот, во согласност со каноните на средновековната литература, не дава прецизни географски координати или имиња на градови, современата историска наука (вклучувајќи ги истражувањата на акад. Блага Алексова) со висок степен на сигурност го лоцира ова македонско кнежевство во Источна Македонија, поточно по течението на реката Брегалница. Хронологијата на овој престој се сместува помеѓу 843 и 851 (или 855) година. Византија во овој период спроведувала реорганизација на своите балкански провинции, а управителот на словенската архонтија имал задача да врши регрутација на локалното население, да собира даноци и да воспостави правен поредок компатибилен со империјалните закони. Во постарата славистичка литература и во зачуваните апокрифни текстови (како што е Солунската легенда), дејноста на Светите браќа експлицитно се поврзува со Брегалница уште пред нивното заминување за Хазарија (860 г.) и Моравија (863 г.). Иако Солунската легенда содржи многу митски елементи, таа ја пренесува длабоката народна традиција.
Според локалното предание во Штипско, името на селото Судик директно потекнува од зборот судница или место за судење. Според оваа алтернативна теза, на високиот стратешки локалитет познат како Кулата, каде што денес постојат остатоци од средновековни бедеми и керамика, се наоѓале резиденцијата и воениот штаб на Свети Методиј во периодот од 845 до 855 година. Се верува дека тука Методиј дејствувал како врховен судија на воените прекршители и регрути во овој дел на Источното Римско Царство. Ова предание директно се надоврзува на еден од најважните правни споменици на словенскиот средновековен свет, Закон Судњим Људим. Научната славистика сè уште е поделена околу точната локација на настанокот на овој документ. Една група научници (претежно чешки и словачки) сметаат дека законот е составен во Велика Моравија за потребите на кнезот Ростислав. Сепак, силна струја на македонски и меѓународни истражувачи застапуваат теза дека овој воено-граѓански судбеник настанал токму на почвата на Македонија, во архонтијата на Методиј, каде што се јавила итна потреба за регулирање на односите меѓу словенските војници во византиската војска на нивниот мајчин јазик. Алтернативната историја на Овчеполието оди чекор понатаму, лоцирајќи го чинот на пишување и примена на овој закон токму во тврдината над с. Судик. Еден од најнеобичните елементи на локалната алтернативна историја е топонимот Солунски Рид, кој се издига непосредно над с. Судик. Во ова предание се развиваат две интересни хипотези: дека на ова место во антиката и раниот среден век егзистирал голем урбан центар (град) со името Солун, кој подоцна бил разурнат или чие име било пренесено, со што се предизвикува официјалната географска локација на раѓањето на Кирил и Методиј; и дека ридот го добил името во IX век како рефлексија на потеклото на светите браќа или, пак, како стратешка набљудувачница од која се контролирале патиштата кон југ. Оваа топонимија се користи во локалните преданија за да се поткрепи верувањето дека Свети Климент Охридски бил роден токму во с. Судик. Како основа за ова тврдење се зема хронолошката коинциденција со средновековните извори и Краткото житие на Свети Климент (познато и како Охридска легенда), напишано од охридскиот архиепископ Димитар Хоматијан во почетокот на XIII век.
Иако официјалната наука смета дека Климент потекнува од словенските племиња во околината на Солун и дека таму му се придружил на Методиј, алтернативната интерпретација нуди логичен затворен круг: ако ридот над селото е „Солунски“, тогаш преданието на жителите на Судик дека младиот Климент станал ученик на Методиј токму во нивната локална тврдина (Кулата) добива своја внатрешна, фолклорна кохезија. За да се разбере зошто алтернативната историја толку цврсто се зафатила за овој регион, мора да се погледне во официјалните археолошки откритија. Во непосредна близина на с. Судик се наоѓа селото Крупиште. Во втората половина на XX век, истражувањата предводени од д-р Блага Алексова доведоа до откривање на грандиозен ранохристијански и средновековен црковен центар со мартириум и катедрална црква.
Алексова научно ја постави тезата за убикација на изгубениот средновековен град Равен (Равенград) токму на овој локалитет, сметајќи го за седиште на првата словенска Брегалничка епископија, каде што подоцна биле пренесени моштите на светите тивериополски маченици. Присуството на ваков моќен црковен и административен центар во непосредно соседство јасно укажува дека околните ридови и тврдини (како Кулата во Судик) биле составен дел од одбранбениот и логистичкиот систем на епископијата. Бунарот што се наоѓа под Кулата и денешниот манастир посветен на Светите Кирил и Методиј (обновен во XX век врз постари темели) претставуваат сакрален континуитет на просторот.
Во контекст на проучувањето на средновековната историја на овој регион, зачуваните текстови и преписи честопати се соочуваат со подоцнежни слоеви на политичка и црковна пропаганда. Карактеристичен пример е обидот на бугарската пропаганда, која го користи покрстувањето на Борис Михаил од Светите Кирил и Методиј на реката Брегалница и податоците дека „во таа чест соѕидал бели цркви на Овче Поле“, но го пропуштаат фактот потврден во многу извори што велат дека тоа било обновување на старите разурнати цркви од Македонската Јустинијана Прима, како и обидот на српските средновековни летописци од династијата Немањиќи (времето на кралот Милутин и Стефан Дечански во XIV век) да го прикажат Овчеполието како предел без претходно развиен црковен живот, со цел да ги прикажат своите ктиторски потфати (како изградбата/обновата на црквата „Свети Никола“) како почеток на христијанството во тој крај.
Анализата на раната словенска писменост низ двојниот филтер на официјалната наука и локалната алтернативна историја открива дека фолклорната меморија на македонскиот народ не е лишена од јадрото на вистината. Додека официјалната византиологија се потпира на строго дефинирани хагиографски текстови без прецизна топонимија, алтернативната историја го пополнува тој вакуум преку проектирање на историските настани врз конкретни географски точки во Источна Македонија.
Именувањето на селото Судик по претпоставената судница на воениот архонт Методиј и врзувањето на Законот за локалитетот Кулата претставуваат извонреден пример на жив народен мит што коинцидира со реалната историска хронологија на IX век. Без разлика дали овие топоними се автентични сведоци од тоа време или настанале подоцна како плод на силниот култ кон словенските просветители, тие остануваат непроценлив споменик на културниот идентитет и духовната поврзаност на Овчеполието и Штипско со најголемото цивилизациско дело на светите браќа, за кои големиот Прличев во 1885 во Солун рекол: „Мајка Македонија е многу ослабната. Откако го роди големиот Александар, откако ги породи светите Кирил и Методија, оттогаш мајка Македонија лежи на своето легло ужасно изнемоштена. Но мајка што роди вакви синови, во иднина ќе роди и други како нив…
Ќе произведе уште многу Кириловци и Методиевци, кои ќе бидат светилници на нашите училишта и столбови на нашата вера и кои ќе го прославуваат македонското име!
Не е ли голем срам за Македонците, кои едно време преку Александра Великого го покорија цел свет, кои после преку светите Кирил и Методија покрстија милиони Словени и ги просветија, денес ние да бидеме најдолни од сиот свет во просвештението?“
продолжува
М-р Никола Ристевски
