Повод: 144 години од раѓањето на Арсени Јовков
- Арсени Јовков останува запаметен како човек што ја претвори личната трагедија во национална сила, како публицист што ја формулираше идејата за независност и како жртва на внатрешните судири што ја разединуваа македонската борба. Неговата мисла и дело сведочат дека Македонија може да биде слободна само преку единство и самостојна политика, а неговата жртва ја претвора меморијата во вечен повик за национално достоинство
Во македонската национална меморија, Арсени Јовков останува запаметен како една од оние личности што ја претворија борбата за слобода во културна и духовна трајност. Тој беше учесник во македонското револуционерно движење и во Илинденското востание, но неговото дело не се ограничува само на оружјето и барикадите. Јовков се јавува како поет и публицист, како глас што ја преточува жртвата во збор, а зборот во трајна меморија. Особено е значајно што Арсени Јовков се смета за првиот македонски филмски сценарист. Според неговото сценарио, во 1923 година е снимен документарниот филм „Македонија во слики“, кој претставува прво визуелно сведоштво за земјата и нејзините луѓе. Подоцна, тој е автор и на сценариото за играниот филм „Илинден“, со што ја внесе револуционерната епопеја во уметноста на движењето на сликата. Јовков беше и редактор на весниците „Илинден“, „Пирин“ и „20 јули“, преку кои ја ширеше идејата за национално ослободување и културно самосознание. Неговата поетска дарба се потврдува со објавувањето на двете поеми „Проклетина“ и „Љуљебургас“, во кои се преплетуваат личната болка и колективната судбина.
Од Селци до илинденската епопеја
Арсени Јовков е роден на 25 март 1882 година во струшкото село Селци, во семејство што ја носело борбата за слобода како наследство. Неговиот татко, Атанас Јовков, долги години се спротивставувал на месните бегови, а негов вујко бил прочуениот писател и драматург Војдан Чернодрински – авторот на „Македонска крвава свадба“. Образованието го стекнал во Битола, каде што завршил гимназија. Уште како ученик, околу 1900 година, започнал да пишува поезија, паралелно со творештвото на неговиот вујко Чернодрински. Поезијата за него била не само уметнички израз туку и начин да ја преточи младешката револуционерна страст во зборови.
Непосредно пред Илинденското востание, неговиот татко Арсениј загинува во престрелка – трагедија што го зацврстува младиот Јовков во неговата решеност да ја продолжи борбата. Како средношколец се враќа во Дебарско и ѝ се приклучува на Македонската револуционерна организација (МРО).
Во 1903 година, за време на Илинденското востание, Арсени Јовков учествува како секретар на војводата Атанас Тасе Христов. Се бори во Дебарца и Кара Осман, а по загинувањето на неговиот брат Нико Јовков, Арсени ја презема командата и станува војвода на неговата чета.
Публицист и непоколеблив чувар на македонската идеја
По задушувањето на Илинденското востание, Арсени Јовков емигрирал во Бугарија, каде што не ја напуштил борбата, туку ја пренел во нови форми. Во Софија го основал и го раководел македонското Дебарско братство, создавајќи организациска мрежа што ја одржувала живата врска меѓу иселените Македонци и нивната татковина. По 1921 година, Јовков станува еден од раководителите на Илинденската организација, а истовремено е и основач и уредник на весникот „Илинден“ (1921–1923). На неговите страници тој објавува воведни статии и публицистички материјали насочени против поделбата на Македонија, со остар тон и јасна визија за националното единство.
Кога властите го забрануваат весникот „Илинден“, борбата продолжува под нови имиња: прво „Пирин“ (1923–1924), а потоа „20 јули“ (1924). Во сите овие изданија Арсени Јовков работи како редактор, претворајќи ја публицистиката во оружје за национална самосвест и отпор. Како убеден заштитник на македонските интереси, Јовков јасно ја формулирал својата позиција: „Бугарскиот државен патриотизам и македонскиот патриотизам се две нешта, коишто не само што немаат ништо заедничко, туку се и сосема противречни“. Со оваа мисла тој ја зацврстува својата улога како идеолог и публицист што не дозволува националната борба да се стопи во туѓи државни интереси. Арсени Јовков останува запаметен како човек што ја пренесе револуционерната енергија од боиштата во културната и публицистичката арена, градејќи мост меѓу оружјето и зборот, меѓу востанието и печатот.
Публицистичкиот глас на македонската независност
Во весникот „Илинден“ од март 1923 година, Арсени Јовков формулира една од најсилните мисли за потребата Македонецот да има свои права и за борбата против оние што го потиснуваат – Белград, Софија и Атина. Во неговите статии се чувствува веќе израснатата свест за македонската независност, изразена преку остар публицистички тон и длабока историска визија.
Тој пишува: „Откако несреќната македонска земја е разделена на три дела, секој од нив стана арена на која се натпреваруваат политичките партии на соодветните држави. Уште при заграбувањето на тие делови, политичките средишта на балканските престолнини ни за миг не запреле пред горките солзи на Македонецот, туку со оној стремеж кој е својствен на властољубието, што ги карактеризира балканските користољубиви режими, јурнаа стрмоглаво… не за да ги чуваат интересите на ’ослободените‘, не вникнување во нивните болки, туку за растргнување на и без тоа ранетата македонска града… кој друг натрапен полномошник би можел да ги штити македонските интереси, да придонесе за менување на неговата судбина, освен самиот Македонец?… Македонија е предопределена да биде самостојна“.
Со овие зборови Јовков ја изразува суштината на македонската национална идеја: дека никој друг освен самиот Македонец не може да ја брани и да ја обликува неговата судбина. Неговата публицистика не е само политички став туку и манифест на самосвеста, повик за единство и отпор против сите надворешни центри што ја третираат Македонија како трофеј. Арсени Јовков, преку весникот „Илинден“ и неговите наследници, ја претвори борбата за независност во зборови што одекнуваат и денес – зборови што ја потврдуваат предопределеноста на Македонија да биде самостојна и слободна.
Критичар, преведувач и филмолог на македонската културна меморија
Арсени Јовков не се ограничува само на револуционерната и публицистичката дејност – тој се пројавува и како литературен критичар, преведувач и филмолог, со што ја проширува својата улога во културниот живот на македонската емиграција и пошироко. Во 1923 година, заедно со Георги Занков, по сопствено сценарио, Јовков го снима документарниот филм „Македонија во слики“. Овој филм, кој се сретнува и под насловот „Македонија“, претставува прво визуелно сведоштво за македонската земја и нејзините луѓе. Во него се прикажани снимки од пренесувањето на останките на Гоце Делчев во црквата „Света Недела“ – сцена што ја претвора националната меморија во живо историско сведоштво.
Со ова дело, Јовков ја отвора вратата на македонската филмска историја, претворајќи ги борбата и културната самосвест во движење на сликата. Неговата визија не е само документарна – таа е и симболична, бидејќи преку камерата ја пренесува идејата дека Македонија мора да биде видена, препознаена и запаметена.
Покрај документарниот филм, Јовков е автор и на сценариото за играниот филм „Илинден“, со што ја внесе револуционерната епопеја во уметноста на играниот филм. Така, тој ја претвори историјата во културна драма, а националната борба во уметничка визија. Арсени Јовков, како критичар, преведувач и филмолог, ја проширува својата улога од борец и публицист во културен творец – човек што ја претвори Македонија во збор, во сцена и во слика, оставајќи трајна меморија што ја надминува границата меѓу историјата и уметноста.
Политички мислител и жртва на македонската идеја
По 1923 година, Арсени Јовков решително се одредува за посамостојна македонска политика, со јасна визија дека иднината на народот не може да биде подредена на интересите на соседните држави. Тој станува еден од авторите на меморандумот на Илинденската организација од 17 април 1924 година, документ со кој се протестира против прогонот на македонските дејци од страна на бугарската влада на Александар Цанков. Со тоа Јовков ја потврдува својата улога како глас на отпорот и како човек што ја претвора политичката мисла во конкретна акција.
Истата година тој го прифаќа и Мајскиот манифест – програмски документ што ја носи идејата за обединување на македонските револуционерни и политички сили. Јовков не само што ја поддржува оваа визија туку е и меѓу првите во Бугарија што го публикуваат манифестот, со што ја зацврстува својата позиција како интелектуален и организациски столб на македонската кауза.
Но политичките превирања и внатрешните поделби во револуционерното движење носат трагичен пресврт. По убиството на Тодор Александров на 31 август 1924 година, Арсени Јовков ја напушта Софија и се враќа во Македонија, решен да продолжи со борбата на својата земја. Само две недели подоцна, на 14 септември 1924 година, тој е убиен во Горна Џумаја (Благоевград), Пиринска Македонија, од страна на приврзаниците на Иван Михајлов.
Со неговата смрт се затвора една од најсветлите страници на македонската револуционерна и културна историја. Арсени Јовков останува запаметен како човек што ја претвори личната трагедија во национална сила, како публицист што ја формулираше идејата за независност и како жртва на внатрешните судири што ја разединуваа македонската борба. Неговата мисла и дело сведочат дека Македонија може да биде слободна само преку единство и самостојна политика, а неговата жртва ја претвора меморијата во вечен повик за национално достоинство. Д.Ст.
