- Сонцето не се забранува – припадноста на народот (народноста) не е милостина, туку право. Таа не е подарок што се дава по милост, ниту товар што може да се одземе со административна одлука. Народноста е светлина што се раѓа со човекот и се пренесува низ вековите, како сонцето што секое утро изгрева над Преспа и Голо Брдо. Таа не се купува со пари, ниту се продава за привилегии; таа се брани со совест, со култура и со солидарност. И како што сонцето не може да се скрие зад облаци, така и народноста не може да се избрише со пописни бројки или со туѓи амбиции. Таа е право што не се мери со документи, туку со живото ткиво на заедницата, со јазикот што се зборува дома, со песната што се пее на свадба, со молитвата што се изговара во црква. Народноста е вечна светлина – и таа светлина не се забранува
Во едно мало село во Мала Преспа, под сенката на старата камена црква, седеше еден дедо со лице извајано од годините и очи што ја носеа светлината на минатото. Пред него, децата играа на калдрмата, нивното смеење беше како ехо на вековната упорност на македонскиот народ. Едно од тие деца, со раце уште несигурни, но со срце полно со гордост, носеше хартиено знаме. На него, со молив и боички, беше нацртано сонцето од Кутлеш – симболот што ја чува македонската меморија, симболот што ја врзува сегашноста со древноста.
Знамето беше направено од обична тетратка, но за детето тоа беше повеќе од хартија – тоа беше светлина, тоа беше идентитет. Во тој миг, кон нив пријде еден општински писар со строго лице и глас што носеше тежина на забрана. „Овој симбол не смее да се користи“, рече тој, како да сака со една реченица да ја избрише вековната историја. Дедото го погледна со мирна насмевка, насмевка што не беше само од устата, туку и од душата. Со глас полн со мудрост и спокој одговори: „Ако ми го забраните сонцето на хартија, дали ќе ми го забраните и сонцето што секое утро изгрева над Преспа? Ако ми го одземете симболот од рацете на моите внуци, дали ќе можете да ја одземете светлината што ја носиме во срцата?“
Оваа сцена е повеќе од анегдота – таа е метафора за положбата на Македонците во Албанија. Народ што е признаен на хартија, но маргинализиран во животот. Историјата им го дава легитимитетот – тие се автохтони жители на Мала Преспа, Голо Брдо и Гора, чувари на јазикот, верата и обичаите. Но демографијата им ја одзема виталноста, миграцијата ги празни селата, а политиката ги држи на периферијата. Албанската држава формално ги признава, но во практика нивната застапеност е минимална, образованието на мајчин јазик ограничено, а културната поддршка недоволна. Пописите ја минимизираат нивната бројност, создавајќи чувство на невидливост и недоверба.
Бугарија преку европските институции инсистира на признавање на „бугарско малцинство“, нудејќи пасоши и економски привилегии за да ја купи лојалноста на младите. Грција преку верски и културни канали настојува да ги претстави како дел од „грчкиот свет“. Но сите овие притисоци ќе бидат неуспешни. Зошто? Затоа што народноста не е милостина, туку право. Таа не се купува со пари, ниту се продава за привилегии. Таа е светлина што се носи во срцето, а таа светлина не може да се изгаси со административни забрани, ниту да се купи со злато.
Особено е болен симболичкиот удар – обидите за забрана на сонцето од Кутлеш. Тој македонски симбол не е украс, туку светлина што ги чува македонската самобитност и историската меморија. Кога властите или надворешни притисоци настојуваат да го ограничат неговото користење, тоа не е административна мерка, туку симболичко понижување и удар врз достоинството, нешта што ја одземаат видливоста на македонската заедница. Но сонцето не може да се забрани – тоа секое утро изгрева над Преспа, над Голо Брдо, над Гора, и ќе продолжи да изгрева додека постои македонскиот дух.
Македонската држава има должност да биде заштитник на таа светлина. Таа не смее да молчи пред асимилацијата, ниту да се задоволи со декларативни признанија. Улогата на државата мора да биде тројна: заштитник на идентитетот – да обезбеди образование на мајчин јазик, да поддржи културни центри и да ја брани народноста како неприкосновено право; мост на солидарност – да ги поврзува дијаспората и заедниците во Албанија со културниот и духовниот центар во Македонија; глас на совеста – да ја изнесува темата за Македонците во Албанија пред меѓународната јавност, како прашање на човекови права и културна заштита.
Зар ќе дозволиме Македонците во Албанија да станат само историска белешка? Зар ќе дозволиме мостот меѓу културите на Балканот да се урне? Повикот на совест е недвосмислен – само со јасна културна стратегија, регионална солидарност и меѓународна поддршка може да се обезбеди нивниот опстанок како самостојна и видлива заедница. Да повториме уште еднаш. Народноста не е милостина, туку право. Таа не се купува со пари, ниту се продава за привилегии. Таа се брани со совест, со култура и со солидарност. Ако денес молчиме, утре ќе немаме кого да слушнеме. Ако денес не ја браниме светлината, утре ќе останеме во темнина.
