Кус новинарски осврт кон предлогот на Радев за единствен учебник по бугарска историја, заедно со бугарски јазик и литература и други хуманистички предмети
- Бугарски интелектуалци изразија јавен отпор за историски диктат дома, наметнат од актуелниот премиер, со „иновативниот“ предлог. А официјална Софија, за волја на вистината, во полн капацитет одамна наметнува и учебникарски и низа други форми на диктат кон Македонија, од позиција на ЕУ-членка. Единствениот учебник, предлог на Радев, е само формализација на официјалната бугарска политика што со години се обидува да наметне единствена невистина за Македонија
Жестоките реакции во бугарската академска јавност против идејата на Румен Радев за воведување единствен учебник по историја всушност откриваат еден подлабок проблем. Додека историчарите во Софија предупредуваат дека државата не смее да воспоставува монопол врз историската вистина, токму таков модел Бугарија со години настојува да применува во однос на Македонија.
Предлогот за единствен учебник предизвика негодување кај повеќе од двесте бугарски научници, кои предупредуваат дека на овој начин политиката ќе ја преземе контролата врз историјата, образованието и колективната меморија. Тие стравуваат дека власта ќе одредува што е дозволено да се учи, а што не. Но за Македонија таквата политика не е новост.
Во изминатите години официјална Софија преку различни политички механизми, декларации, преговарачки услови и активности на заедничката историска комисија настојуваше да наметне строго дефинирани толкувања за македонската историја. Прашања што вообичаено се предмет на научна дебата беа претворени во политички барања поврзани со европскиот пат на Македонија.
Спорот одамна престана да биде само историски. Тој се прошири и врз јазикот, националниот идентитет, револуционерното движење, па дури и врз содржините што треба да бидат застапени во образовниот систем. Македонските учебници и историски наративи со години се предмет на критики од Софија, која бара промени во согласност со бугарските толкувања на минатото.
Оттука, иницијативата на Румен Радев не претставува радикален пресврт, туку логично продолжение на една политика што веќе долго време се спроведува. Разликата е што сега истата логика треба да биде применета и внатре во самата Бугарија. Токму затоа некои од бугарските академици реагираат со загриженост. Кога политиката ќе почне да одредува која верзија на историјата е исправна, академската слобода се заменува со државна догма.
Парадоксот е повеќе од очигледен. Денес во Софија се предупредува дека единствениот учебник отвора простор за цензура, за контролирано толкување на минатото и за идеолошко обликување на младите генерации. Истовремено, кога станува збор за Македонија, со години се пласираат тези што македонската историска посебност ја сведуваат на регионална варијанта на бугарската историја, а македонскиот национален развој се претставува како производ на политички процеси од поново време.
Затоа актуелната дебата во Бугарија може да се гледа и како своевидно признание дека историјата станува опасна кога ќе биде ставена под политички надзор. Она што бугарските историчари денес го препознаваат како ризик за сопственото општество е токму моделот што со години се обидува да биде извезен кон Македонија преку политички притисоци и историски условувања.
Прашањето што останува отворено е едноставно: ако е неприфатливо бугарската држава да пропишува една официјална вистина за бугарската историја, тогаш како може да биде прифатливо истата таа држава да настојува да пропишува една официјална вистина за историјата на Македонија?
Дебатата околу единствениот учебник затоа не зборува само за образовната политика на Бугарија. Таа зборува за пошироката борба меѓу науката и политиката, меѓу историските факти, од една страна, и историските ревизионисти и фалсификати, од друга страна, како и за државните наративи од трета страна. Тоа е и борба меѓу академската слобода и обидите минатото да се претвори во алатка за современи политички цели. Во тој судир, Македонија одамна е една од главните теми за Софија. Д.Ст.
