Бугарија вети помош, а испорача блокада – време е Македонија да одговори со силата на правото
АВТОР: Тони Менкиноски
Повеќе од четири години Македонија се наоѓа во политички и дипломатски лавиринт во кој едно прашање постојано се враќа на почетокот: зошто процесот на европска интеграција е блокиран? Во меѓувреме, одговорноста речиси по правило се префрла врз Македонија. Од нас се бараат реформи, уставни измени, владеење на правото, независно судство, борба против корупцијата, усогласување со европското законодавство. И сето тоа е легитимно. Македонија мора да ги исполнува европските критериуми ако сака да стане членка на Европската Унија. Но постои едно прашање што премногу долго го избегнуваме. Што се случува кога политичките условувања се оддалечуваат од објективните европски критериуми и се претвораат во билатерално условување со историски и идентитетски прашања? И уште поважно: што се случува кога држава што со меѓународен договор презела обврска да ѝ помага на Македонија во европската интеграција ја користи својата позиција како членка на Европската Унија за да го попречува тој процес? Ова веќе не е само политичко прашање. Ова е прашање на меѓународното право.
Договорот од 2017 година не е мени за едната страна
Македонија и Бугарија во 2017 година потпишаа меѓународен договор. Тој договор не е политичка декларација, ниту список на убави намери. Тој создава права и обврски за двете договорни страни. Во членот 2, Бугарија презема обврска да соработува со Македонија во процесот на европската интеграција, да го споделува своето искуство и да ѝ помага во исполнувањето на критериумите за членство во Европската Унија. Тоа е јасна договорна обврска. Затоа денес мора да поставиме едно едноставно прашање: Може ли со едната рака да потпишете меѓународен договор со кој се обврзувате да ѝ помагате на соседната држава да стане членка на Европската Унија, а со другата рака да ја користите својата позиција во самата Унија за да го попречувате истиот процес? Бугарија, се разбира, има права што произлегуваат од нејзиното членство во Европската Унија. Никој не може да го оспорува тоа. Но едно е да имате право, а сосема друго е како го употребувате тоа право во однос на меѓународните обврски што доброволно сте ги презеле. Тука доаѓаме до еден од фундаменталните принципи на меѓународното право: pacta sunt servanda – договорите мора да се почитуваат. И не само формално. Тие мора да се исполнуваат совесно и во добра вера – bona fide.
Не бараме Европа да ни подари членство
Не треба да создаваме погрешна слика дека Македонија бара посебен третман. Не бараме привилегија. Не бараме намалување на европските стандарди. Не бараме некој да ни подари членство. Ако не ги исполнуваме европските критериуми, нека ни биде јасно кажано кои критериуми не ги исполнуваме и што треба да направиме за да ги исполниме. Ако од нас се бара владеење на правото – мора да го обезбедиме. Ако се бара независно судство – мора да го изградиме. Ако се бара борба против корупцијата, функционална пазарна економија и усогласување со европското законодавство – тоа се легитимни барања и наша обврска е да ги исполниме. Но кога европскиот процес се условува со историски и идентитетски прашања, тогаш имаме право да прашаме: Каде завршуваат Копенхашките критериуми, а каде започнува билатералното условување? И дали таквото условување е компатибилно со обврските што Бугарија ги презела со договорот од 2017 година? Тоа прашање не е антиевропско. Напротив. Тоа е прашање за владеењето на правото во самото европско проширување.
Македонија мора да престане да го чита договорот само како обврска
Во македонската политика постојано се зборува за тоа што Македонија мора да направи според договорот од 2017 година. Премалку се зборува за тоа што Бугарија мора да направи. Ако политичката реалност е дека македонската страна нема намера да оди кон раскинување или престанок на договорот, тогаш мора да престанеме со бескрајната дебата дали договорот требало да биде потпишан. Договорот постои. И ако останува во сила, Македонија мора конечно да почне да го чита и како извор на сопствени права. Тоа е суштинската промена што ни недостига. Ако ние имаме обврска да го почитуваме договорот, тогаш имаме целосно право да бараме и Бугарија да го почитува истиот договор. Не може договорот да произведува обврски само за послабата страна, а права само за посилната. Не може едната страна постојано да биде прашувана што направила за негово исполнување, додека другата страна практично се ослободува од истото прашање само затоа што е членка на Европската Унија. Ако договорот важи – мора да важи за двете страни.
Време е спорот да го префрлиме од политичкиот во правниот терен
Со години македонската држава се обидува политички да го реши проблемот. Објаснуваме кои сме. Објаснуваме како ја разбираме нашата историја. Објаснуваме што чувствуваме. Објаснуваме зошто сметаме дека кон нас се постапува неправедно. Но меѓународното право не прашува кој е поголем, кој има поголемо политичко влијание или кој е член на Европската Унија. Правото поставува многу поедноставно прашање:
Што сте потпишале и дали го почитувате она што сте го потпишале?
Токму затоа Македонија мора да започне систематска правна анализа на својата позиција. Треба прецизно да се утврди кои конкретни постапки на Бугарија можат да бидат спротивни на договорните обврски, дали постои повреда на принципот на добра вера и дали со конкретното однесување се поткопува целта на обврската за соработка и помош во европската интеграција. Потоа треба да се употребат механизмите што ги предвидува самиот договор, дипломатските механизми за решавање на меѓудржавни спорови и, конечно, сериозно да се испита можноста за меѓународна судска постапка. Не повикувам на непромислена тужба. Повикот е за нешто многу посериозно: Македонија конечно да изгради правна стратегија.
Примерот со Грција покажува дека правото може да биде посилно од политиката
Имаме и сопствено искуство што не смееме да го заборавиме. Кога Македонија ја тужеше Грција пред Меѓународниот суд на правдата, ние не баравме судот да нè внесе во НАТО. Баравме да утврди дали Грција, со своето однесување во рамките на НАТО, ја прекршила обврската што ја презела со Привремената спогодба. Во 2011 година Меѓународниот суд на правдата утврди дека Грција ја прекршила таа обврска. Тоа е важна правна лекција. Судот не одлучуваше дали грчката политика е добра или лоша. Не одлучуваше ниту дека Македонија мора да стане членка на НАТО.
Одлучуваше за нешто многу поедноставно:
Дали една држава го почитувала договорот што самата го потпишала?
Истата логика треба да ја примениме и денес.
Не треба да бараме меѓународен суд да ја внесе Македонија во Европската Унија.
Треба да го поставиме вистинското правно прашање:
Дали Бугарија, преку своето конкретно однесување во процесот на европската интеграција на Македонија, ги почитува меѓународните обврски што самата ги презела?
Не е важно дали ќе има тужба утре – важно е државата да биде подготвена
Меѓународните спорови не смеат да се водат импулсивно. Пред каква било тужба мора прецизно да се утврди фактичката состојба, да се документираат конкретните постапки, да се утврди правната основа и внимателно да се испита прашањето на надлежноста. Но тоа не значи дека Македонија треба да седи со скрстени раце. Напротив. Треба веднаш да започне правна подготовка за сите расположливи опции. Треба да се активираат механизмите предвидени во самиот договор. Треба да се создаде јасна дипломатска и правна документација дека постои спор околу неговото толкување и применување. И треба сериозно да се испита пред кој меѓународен форум може да се бара правна заштита. Меѓународниот суд на правдата е една од опциите што заслужува сериозна анализа, но секоја таква постапка мора да се темели на внимателна правна процена на надлежноста и на сите процесни предуслови. Суштината не е во тоа Македонија по секоја цена да тужи. Суштината е Македонија да знае што може да направи ако политичкиот притисок продолжи да го заменува правото.
Европа мора да биде заедница на правила, а не на двојни аршини
Од Европската Унија не треба да бараме ништо повеќе од еднаков третман. Европската интеграција мора да биде процес заснован врз правила. Ако критериумите важат за Македонија, тие мора да важат и како мерило за процесот во кој Македонија се оценува. Ако дозволиме билатералните историски и идентитетски спорови да станат трајни критериуми за членство, тогаш мора да се запрашаме што останува од принципот на еднаков третман на државите кандидати. Европа не може да бара владеење на правото од кандидатите, а во сопствениот процес на проширување да дозволи правото на посилниот да го замени владеењето на правото. Тоа не е само македонско прашање. Тоа е прашање за кредибилитетот на европскиот проект.
Македонија не треба да бара милост. Треба да бара право
На крајот, суштината е едноставна. Ако македонската политичка елита нема намера да го раскине договорот од 2017 година, тогаш мора да престанеме да се однесуваме како Македонија да е единствената страна што има обврски според него. Ако договорот останува – да го употребиме и ние. Да ги утврдиме нашите права. Да ги утврдиме бугарските обврски. Да бараме нивно исполнување. И, ако е потребно, да бараме правна заштита пред надлежен меѓународен форум. Затоа што суштинското прашање не е само дали Бугарија има право на свој став во рамките на Европската Унија. Суштинското прашање е дали една држава може со едната рака да потпише меѓународен договор со кој ветува дека ќе ѝ помага на соседната држава да стигне до европската врата, а со другата рака да ја држи истата врата затворена. Ако тоа е дозволено, тогаш мора да се запрашаме каква вредност имаат меѓународните договори. Но ако навистина важи pacta sunt servanda, ако договорите мора да се почитуваат и исполнуваат во добра вера, тогаш Македонија има право да бара одговор. И тој одговор не треба да биде нова политичка декларација. Не треба да биде ново убедување дека сме во право. Не треба да биде молба за разбирање. Македонија не треба да бара милост. Треба да бара право. Не треба да бара привилегија. Треба да бара еднакви правила. А ако политиката со години не може да го разреши овој јазол, тогаш е време сериозно да ги употребиме правните алтернативи. Затоа што понекогаш најдобриот одговор на политиката на сила не е уште поголема политичка сила. Туку – силата на правото.
