Во периодот од 13 до 21 октомври 2026 година, политичката партија Левица објави три последователни соопштенија во кои изрази сериозни сомнежи за можни злоупотреби на јавните средства во МАНУ, поврзани со спроведените постапки за јавни набавки на сметководствени услуги, услуги за дезинфекција, дезинсекција и дератизација, како и набавка на противпожарни (ПП) апарати и сервисирање на постојните ПП-апарати. Притоа, партијата најави дека ќе објави информации и за други спорни постапки во МАНУ. Во продолжение накратко ги сумирам тврдењата на Левица.
Надворешни сметководствени услуги (објава од 13 октомври)
Првиот случај е договор за сметководствени услуги вреден речиси шест милиони денари со ДДВ за период од две години, односно околу три милиони денари годишно. На тендерот, според Левица, е доставена само една понуда.
Главниот аргумент е ценовната споредба. Истиот економски оператор на ЈСП (Јавно сообраќајно претпријатие Скопје) му наплаќа околу 1,57 милион денари годишно, додека на МАНУ околу три милиони. Разликата е 1,38 милион денари годишно, односно МАНУ плаќа 87,7 отсто повеќе. Левица додава дека ЈСП во 2025 година остварило приходи од речиси 1,96 милијарда денари, што е над девет пати повеќе од приходите на МАНУ. Агенцијата за филм, која има приближно споредлив буџет, плаќа 654.900 денари годишно за сметководствени услуги, што е над 4,5 пати помалку од годишната цена на МАНУ.
Втор аргумент е дуплирањето на функцијата. Техничката спецификација предвидува едно стручно лице да работи во просториите на МАНУ најмалку пет дена неделно по осум часа и уште две лица да работат за МАНУ во просториите на операторот. Во исто време МАНУ има сопствен Оддел за финансиски прашања со систематизирани работни места: раководител на одделот, соработник за буџетска координација и контрола, финансиски сметководител, материјален сметководител и благајник. Според Левица, сметководствената функција со тоа се финансира двапати: преку постојаниот вработен кадар и преку надворешниот оператор.
Трет аргумент се врските на сопственичката на ангажираната компанија. Таа претходно била директорка за финансии и сметководство во ЈП „Водовод и канализација“, помошник-директорка за финансии и членка на Управниот одбор на ЈП „Паркови и зеленило“. Нејзината компанија денес склучува милионски договори со јавни институции, вклучително и со МАНУ.
Левица бара Државниот завод за ревизија да ги испита економичноста, оправданоста и законитоста на набавката. Тоа ги опфаќа проценетата вредност, пазарното истражување, критериумите за избор и разграничувањето на обврските меѓу вработените во МАНУ и надворешниот оператор. Ако се утврдат индиции за незаконско постапување, бара предметот да се достави до Јавното обвинителство.
Дезинфекција, дезинсекција и дератизација (објава од 15 октомври)
Вториот случај се однесува на услугите за дезинфекција, дезинсекција и дератизација (ДДД). Во ноември 2024 година, МАНУ склучил договор во вредност од 40.000 денари без ДДВ. Во актуелната постапка договорната вредност достигнува 174.000 денари без ДДВ. Тоа е зголемување од над 300 отсто за помалку од две години, иако, според Левица, станува збор за споредлив предмет и услови на извршување. Партијата прашува што толку драстично се променило за услугата да поскапи од 40.000 на 174.000 денари.
Споредбите со други институции се следниве. За споредлива услуга за дезинфекција и дезинсекција, Апелациониот суд – Скопје постигнал цена од околу 56.000 денари, а Народната банка околу 64.000 денари. Кај дератизацијата разликата е уште поголема. За поставување 200 мамки, Агенцијата за разузнавање постигнала цена од околу 6.000 денари, додека МАНУ за истата ставка плаќа 30.000 денари, што е пет пати повеќе.
Левица бара МАНУ јавно да ја објави целокупната документација: претходниот договор, пазарното истражување, техничките спецификации и образложението за актуелната цена. Бара и Државниот завод за ревизија и Бирото за јавни набавки да ја испитаат економската оправданост на набавката. Ако се утврдат индиции за незаконитост или штета врз јавните средства, бара случајот да го испита Јавното обвинителство.
Противпожарни апарати и нивно сервисирање (објава од 21 октомври)
Третиот случај е набавката на противпожарни (ПП) апарати и сервисирањето на постојните. Според Левица, МАНУ веќе располага со бројот на ПП-апарати предвиден со важечкиот Елаборат за заштита од пожари. Сепак, во 2026 година се спроведува нова набавка на противпожарни апарати со проценета вредност од 600.000 денари без ДДВ.
Левица наведува неколку недостатоци во достапната документација. Не е наведено кој стручен документ утврдил дека постојните апарати треба да се заменат или дека се потребни дополнителни. Не е наведено ниту кога последен пат биле сервисирани постојните апарати и дали воопшто биле неисправни.
Ценовните разлики, според објавата, се значителни. За апарат С-6, МАНУ плаќа 4.700 денари, а Општина Велес за ист тип платила 2.100 денари, што е 124 отсто повеќе. За апарат С-9, МАНУ плаќа 5.500 денари наспроти 2.300 денари во Велес, што е 139 отсто повеќе. За CO₂ апарат од пет килограми, МАНУ плаќа 5.100 денари наспроти 3.330 денари во споредливата набавка, што е 53 отсто повеќе.
Левица бара МАНУ веднаш да ја објави целокупната документација: Елаборатот за заштита од пожари, пописот на постојните апарати, сервисните записници, стручните мислења, пазарното истражување, понудите, техничката спецификација, споредбите со цените од ЕСЈН, Одлуката за набавка и Договорот. Ако се покаже дека постоела неоправдана набавка, дека проценетата вредност не била заснована на реални пазарни податоци или дека биле платени неоправдано повисоки цени, бара Државниот завод за ревизија, Бирото за јавни набавки и Јавното обвинителство да ги испитаат сите околности.
Клучни бројки накратко
Кај сметководствените услуги се работи за околу три милиони денари годишно, со една понуда и цена 87,7 отсто повисока од онаа што истиот оператор ја наплаќа од ЈСП. Кај услугите за ДДД, договорната вредност пораснала од 40.000 на 174.000 денари без ДДВ, а кај дератизацијата цената е пет пати повисока од споредливата. Кај противпожарните апарати, проценетата вредност е 600.000 денари без ДДВ, со цени 53–139 отсто повисоки од споредливи набавки.
Што треба да направи МАНУ?
Имајќи го предвид посебниот општествен статус на МАНУ, оправдано е од оваа институција да се очекуваат висок степен на интегритет, отчетност и доследно почитување на јавниот интерес. Во вакви околности, најнеповолен институционален пристап би бил молчење, игнорирање на конкретните прашања или претставување на случајот како партиска пресметка. Наспроти тоа, најсоодветниот пристап подразбира независна проверка, достапност на релевантната документација и јавно образложени заклучоци засновани на факти.
Тоа не значи однапред да се прифатат изнесените сомнежи како докажани, туку да се обезбеди проверлив и аргументиран одговор на суштинското прашање: дали при спроведувањето на овие постапки за јавни набавки доследно биле почитувани начелата и правилата утврдени со Законот за јавните набавки, со цел да се обезбедат законитост, конкуренција, економичност и рационално користење на јавните средства.
Институционалното, транспарентното и одговорното постапување, засновано на документи и проверливи факти, е примарна и неодложна обврска, независно од тоа дали сомнежите ги изнесува политичка партија, медиум или друг субјект. Ова е особено важно во пресрет на најавената ревизија од страна на Државниот завод за ревизија.
Во таа насока, МАНУ би требало сам да иницира независна ревизорска проверка на отворените прашања, како што го направил тоа и претходно по сигнали од поранешни вработени. Целта на таквата проверка треба да биде утврдување на законитоста на постапките, нивната економска оправданост, како и наменското, економичното и рационалното користење на јавните средства, без да се чека овие прашања да прераснат во предмет на поширок јавен или институционален притисок.
Клучното прашање не е само дали МАНУ ги негира изнесените обвинувања, туку дали може, со конкретна документација и проверливи податоци, да покаже дека спорните набавки биле законити, економски оправдани и рационални, и дека биле спроведени во интерес на институцијата и на јавноста.
Во овој контекст, сметам дека МАНУ треба да преземе неколку конкретни чекори:
– Јавно и официјално да се произнесе за изнесените сомнежи, одговарајќи на конкретните прашања со релевантни документи, податоци и образложенија, наместо со политички контраобвинувања.
– Проактивно да ја објави релевантната документација за спорните постапки, во рамките на законски дозволеното. Иако дел од документацијата е достапна преку Електронскиот систем за јавни набавки (ЕСЈН), нејзиното систематизирање и објавување на едно место би овозможило полесен увид, проверка и информирање на јавноста.
– Да побара независна ревизорска проверка на спорните набавки, како важен механизам за утврдување на основаноста на изнесените сомнежи. Притоа, ревизијата не смее да биде причина за одложување на јавниот одговор, туку дополнителна гаранција за објективно и аргументирано утврдување на фактичката состојба.
– Да постапи соодветно по утврдените наоди. Доколку се утврдат неправилности, МАНУ треба јавно да ги признае и да преземе соодветни мерки. Доколку не бидат утврдени неправилности, треба транспарентно да ги презентира наодите и аргументите на кои се засноваат заклучоците. На тој начин, институцијата ќе придонесе за расчистување на сомнежите и за заштита на сопствениот институционален интегритет.
Со тоа, МАНУ нема да се постави во позиција на институција што се брани од политичка партија, туку ќе ја преземе одговорноста што произлегува од нејзиниот статус на највисока научна и уметничка установа во земјата. Таа одговорност подразбира давање јасен, аргументиран и проверлив одговор пред јавноста за начинот на кој се управува со јавните средства.
Како да се толкува тоа што МАНУ продолжува да молчи?
Текстов го пишувам во утринските часови на 29 октомври. Од првата објава на 13 октомври поминаа 16 дена. Дали ова молчење ја потврдува познатата мисла на лорд Актон, запишана во писмото до бискупот Мандел Крејтон од 1887 година, дека „моќта има тенденција да корумпира, а апсолутната моќ корумпира апсолутно“? Ако Академијата се смета за чувар на научните, етичките и професионалните стандарди, а претседателот на МАНУ е одговорен за работата на Академијата, тогаш се наметнува старото прашање на Јувенал: „Quis custodiet ipsos custodes?“ – кој ќе ги чува самите чувари? Зар тоа не е токму улога на другите членови на МАНУ? Верувам дека за прашањата за тендерите не смеат да молчат ни јавноста ни членовите на МАНУ. Јавниот интерес не се штити со молчење, ниту институционалниот углед со негирање на сомнежите, туку со транспарентност, независна проверка и одговорност заснована на факти.
