- Полноправното членство носи нови и сериозни можности – пристап до внатрешните фондови на ЕУ, нови можности за регионален развој, земјоделство, инфраструктура и други политики, слобода на движење и, конечно, место на масата на која се носат европските одлуки. Значи, ќе добиеме. И треба чесно да се каже дека има што да се добие. Но токму затоа би сакал некој еднаш еднакво јасно да каже и што сме подготвени да платиме
- Прашањето е што прави Црна Гора. Веројатно постои и минимум државно достоинство. Државата што сака да влезе во Европската Унија не треба таму да влезе ползејќи. Треба да влезе уредена, одговорна и свесна за своите интереси, со решени проблеми колку што е можно повеќе, но и со јасна претстава што е нејзино, за што се преговара и каде се повлекува границата
Веќе извесно време слушаме дека Црна Гора се наоѓа пред историски момент. Европската Унија е тука. Уште малку. Уште неколку поглавја, неколку договори, неколку отстапки и конечно стигнуваме до таа долго најавувана европска иднина. Добро. Немам ништо против Европската Унија. Напротив, би сакал Црна Гора да биде уредена, правно сигурна и економски сериозна европска држава. Но веројатно е дозволено да се постави едно многу едноставно прашање. Што точно добиваме, а што сме подготвени да дадеме за да стигнеме таму?
Затоа што не е баш дека денес живееме надвор од Европа и чекаме некој да ни ја отклучи вратата. Црна Гора веќе го користи еврото, влезе во системот СЕПА, користи европски фондови и во голема мера е економски поврзана со европскиот пазар. Полноправното членство носи нови и сериозни можности – пристап до внатрешните фондови на ЕУ, нови можности за регионален развој, земјоделство, инфраструктура и други политики, слобода на движење и, конечно, место на масата на која се носат европските одлуки. Значи, ќе добиеме. И треба чесно да се каже дека има што да се добие. Но токму затоа би сакал некој еднаш еднакво јасно да каже и што сме подготвени да платиме. Зашто кога ќе ги погледнам последните неколку месеци, како Бокељ, целата приказна ми станува особено интересна. Хрватска на 22 јули сосема официјално, меѓу отворените прашања чие решавање го смета за важно за завршувањето на европскиот пат на Црна Гора, ги наведе обесштетувањето на поранешните затвореници, исчезнатите лица, воените злосторства, имотните побарувања на хрватските семејства, спомен-плочата во Морињ, промената на името на базенот во Котор, продолжувањето на разговорите за морската граница и враќањето на училишниот брод „Јадран“. И тука доаѓаме до речиси комичен детаљ. Превлака и морската граница – Бока Которска. Морињ – Бока Которска. „Јадран“ – Бока Которска. Базенот – Бока Которска. Најголемиот дел од хрватската заедница во Црна Гора – Бока Которска. Добар дел од имотните прашања – Бока Которска. Кога човек ќе собере сè, излегува дека Бока Которска, всушност, е најголемиот камен околу вратот на европска Црна Гора. Да ја нема Бока, изгледа дека до Брисел би стигнале по скратен пат. Кога велам Бока Которска, мислам на нејзиниот историски простор, односно тука ги вклучувам и Будва и Паштровиќи. Денешните административни граници на општините се едно, а историскиот простор на Бока Которска е нешто друго.
И немам никаков проблем со тоа што Хрватска ги застапува своите интереси. Напротив. Така се однесува сериозна држава. Ако смета дека „Јадран“ ѝ припаѓа, ќе го бара „Јадран“. Ако смета дека ѝ одговара одредено решение за границата, ќе инсистира на него. Ако ѝ пречи името на базенот во Котор, ќе бара негова промена. Мене не ме чуди Хрватска. Ме интересира Црна Гора. И уште повеќе ме интересира Бока Которска. Кој во сето тоа го застапува нашиот интерес? Зашто изгледа дека сите други имаат свој. Хрватска – хрватскиот. Брисел – европскиот. Подгорица – државниот и преговарачкиот. А од Бока Которска главно се очекува разбирање. Превлака? Бидете разумни. „Јадран“? Што ќе ни е стариот брод, да не го загрозуваме европскиот пат. Морињ? Треба да ги затвориме отворените прашања. Името на базенот? Нема поради едно име да правиме државен проблем, нели? И така, малку по малку, добиваме интересна политичка формула: Сите имаат право на свој интерес, само од Бокељ се очекува да има чувство за моментот.
А можеби е време еднаш да се постави и прашањето: Кој е интересот на Бока Которска? Не зборуваме баш за простор што на Црна Гора ѝ служи само за разгледници. Во 2025 година, 92,6 отсто од сите туристички ноќевања во Црна Гора се реализирани на приморјето. Будва, Херцег Нови, Котор и Тиват се меѓу неговите најважни туристички центри. Нема да правам евтина пресметка дека секое евро заработено на крајбрежјето е „наше“, ниту ќе измислувам процент од државниот буџет што го создаваат овие четири општини, кога државата таква територијална пресметка и не објавува. Но дека Бока Которска создава огромен дел од туристичката и вкупната економска вредност на оваа држава, веројатно не треба посебно да се докажува. А потоа тука е и „морското добро“. Компанијата што управува со највредниот појас на црногорското крајбрежје објави дека приходот од закуп на морското добро во 2025 година ќе изнесува речиси 35 милиони евра – речиси седум пати повеќе отколку во 2021 година. Само траектната линија Каменари – Лепетане, на неколку километри бокељско море, за две години донела повеќе од 18 милиони евра приходи. Значи, кога треба да се заработува – Бока Которска не е мала. Кога треба да се одлучува – тогаш е добро да биде малку помала. И тука, според мене, е вистинскиот проблем.
Зашто кај нас секој разговор за децентрализација многу лесно се претвора во сомнителна политичка тема. Како барањето повеќе одлуки за Бока да се носат во Бока да значи барање за некоја нова држава. А постои тука уште една интересна работа. Јас сум Србин, Бокелјец и которец. Никогаш во тоа не сум видел никаква противречност, ниту разбирам зошто би требало да постои. Како што Хрватот или Црногорецот не мора да биде помалку од она што е за да го застапува интересот на Бока Которска, не гледам зошто Србинот би морал да биде помалку Србин. Бока Которска не е ничија национална сопственост. Таа е заеднички простор на луѓето што живеат овде и кои имаат целосно право да прашаат нешто за нејзината иднина.
И тука се враќаме на Европа. Зашто токму Европа кон која толку брзаме сосема нормално ги познава регионите, силните локални самоуправи и принципот на супсидијарност – едноставната идеја дека она што квалитетно може да се одлучува поблиску до граѓанинот не мора по секоја цена да се одлучува во центарот. Значи: регионите не се антиевропски. Децентрализацијата не е сепаратизам. Локалниот интерес не е непријател на државата. Сето тоа се сосема нормални европски работи. Само кај нас Европа понекогаш некако завршува токму таму каде што почнува правото на Бока Которска да праша што ѝ припаѓа.
А имаме и држава што во овие дваесет години доста се промени. На крајот на 2006 година јавниот долг на Црна Гора изнесувал околу 700 милиони евра, односно околу 38 отсто од тогашниот БДП. На крајот на првиот квартал од оваа година изнесувал 5,13 милијарди евра, односно 59,9 отсто од БДП. Номинално – повеќе од седум пати. Секако, економијата во меѓувреме значително порасна и би било несериозно да се споредуваат само две номинални бројки. Исто така, по пандемијата односот на долгот кон БДП значително е намален. Тоа и го кажувам затоа што не сакам да правам пропаганда. Црна Гора не е пред банкрот. Ниту секој долг е лош ако зад него остане развој. Но ако за дваесет години сме стигнале од околу 700 милиони до повеќе од пет милијарди евра јавен долг, тогаш веројатно имаме право да прашаме каде е развојниот резултат – особено во краевите што создаваат толку голема економска вредност за државата. Како изгледа Бока Которска денес? Имаме ли сообраќајна инфраструктура соодветна на просторот што носи огромен дел од црногорскиот туризам? Ги имаме ли решено сообраќајните метежи? Колку самите одлучуваме за нашето крајбрежје? Колку самите одлучуваме за нашето море? Колку самите одлучуваме за развојот на просторот од Херцег Нови, преку Тиват и Котор, па до Будва и Паштровиќи?
И сега, по сето тоа, пристигнува уште една голема приказна. Европа. Ќе влеземе и сè ќе биде поинаку. Можеби ќе биде. Би сакал. Но пред тоа би сакал да знам што конкретно се менува првиот ден од членството. Колку нето ќе добиваме од европскиот буџет, а колку ќе уплаќаме во него? Кои наши сегашни проблеми членството само по себе ќе ги реши? Ќе имаат ли Котор, Тиват, Херцег Нови и Будва поголеми овластувања? Ќе се промени ли нешто во односот на центарот кон Бока Которска? Или само ќе добиеме уште една голема причина поради која ќе ни се објаснува дека нешто мораме да разбереме? Не го пишувам ова против Европската Унија. Уште помалку против Хрватска. Хрватска го прави она што го смета за свој интерес. И нека го прави.
Прашањето е што прави Црна Гора. Веројатно постои и минимум државно достоинство. Државата што сака да влезе во Европската Унија не треба таму да влезе ползејќи. Треба да влезе уредена, одговорна и свесна за своите интереси, со решени проблеми колку што е можно повеќе, но и со јасна претстава што е нејзино, за што се преговара и каде се повлекува границата. А Бока Которска во сето тоа не смее повторно да биде само простор преку кој се пребиваат туѓи сметки. Треба ли луѓето што живеат овде да имаат поголеми права да одлучуваат за просторот во кој живеат и од кој живеат? Јас мислам дека треба. Тоа не е национализам. Не е сепаратизам. И не е антиевропски. Напротив. Можеби во 2028 година навистина ќе станеме членка на Европската Унија. Би сакал. Само би сакал тој ден Бока Которска сè уште да има што да понесе со себе. Зашто, ако се суди според списокот на отворени прашања, без неа патот до Брисел навистина би ви бил многу полесен.
Синиша Ковачевиќ
Авторот е претседател на ватерполо-клубот Приморац од Црна Гора
