Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници (23)
Урбанистичкиот, социоекономскиот и здравствениот профил на македонските градови за време на Османлиското Царство во XVII век е нераскинливо поврзан со сведоштвата на тогашните патописци, меѓу кои централно и најдоминантно место зазема Евлија Челебија. Неговото капитално дело во десет тома, „Книга за патувањата“ (Seyahatname), претставува непроценлива енциклопедиска синтеза на географијата, етнографијата, фолклорот и секојдневниот живот на тогашната империја. Набљудувајќи го животот низ македонските провинции, Челебија оставил исклучително прецизни записи за комуналната инфраструктура, хигиенските стандарди, водоснабдувачките системи и медицинските навики на населението. Неговите редови откриваат впечатлива слика: исламскиот култ кон телесната чистота и тековната вода хармонично се надоврзал врз затечените антички и византиски хидротехнички традиции, создавајќи уникатна урбана хигиенска култура на балканскиот простор.
Водоснабдувачките системи во Скопје, грандиозните амами во градовите и експлоатацијата на лековитите минерални бањи во Катланово, Бањско и во Дебар претставувале темел на превентивната медицина на тогашното општество. Преку спојот на инженерските достигнувања, природните ресурси и османлиските санитарни прописи, оваа епоха остави траен белег врз културното и урбаното наследство на Македонија.
(продолжение од „Водата ’чиста како кристал‘ сведочи за здравиот живот пред четири века“ – дневен весник „Нова Македонија“ Ед. бр. 26776, 12.8.2026)
…покрај „Даутпашиниот амам“, во Скопје непрекинато пулсирал хигиенскиот живот на уште неколку монументални јавни капацитети:
„Исабеговиот амам“: Сместен на влезот во Старата чаршија, во непосредна близина на Бојаџиската чаршија, изграден како раскошен вакафски објект за одржување на градската хигиена.
„Моминскиот амам“: Подигнат во близината на „Јајапашината џамија“, препознатлив по својата елегантна куполна архитектура и постојаниот дотур на изворска вода.
„Чифте-амамот“ (двоен амам): Сместен во срцето на чаршијата покрај „Сули-ан“, генијално архитектонски конципиран за истовремена, но строго одвоена и независна употреба од страна на машката и женската популација.
Стара-нова бања и локалните маалски амами: Помали бањи дисперзирани низ градските маала, кои овозможувале секојдневен пристап до топла вода за локалните жители.
Еден од највпечатливите и најживописни описи во „Книга за патувањата“ се однесува на „Кратовскиот амам“. Воодушевен од неговата уметничка изведба, Евлија Челебија директно го споредува со врвните архитектонски остварувања во тогашниот исламски свет, како „Чукур-амам“ во Цариград, „Давирпашиниот амам“ во Дамаск и „Сабединпашиниот амам“ во Каиро (Месир). Според Челебија, „Кратовскиот амам“ претставувал вистинско ремек-дело. Внатрешните ѕидови биле богато украсени со уметнички слики и прецизни инкрустации од разни видови полихромен мермер. Низ загреаните одаи постојано се ширел суптилен и пријатен мирис на мошус и амбра, кои под дејство на топлата пареа испарувале директно од ѕидните облоги, релаксирајќи го нервниот систем и внесувајќи физичко спокојство кај посетителите. Објектот бил подигнат во времето на султанот Мурат IV (1623–1640), во ера кога Кратово доживувало невиден економски расцут поттикнат од прочуената Кратовска тарапана (ковачница за пари) и богатите рудници за сребро и бакар.
Османлиското општество на тлото на Македонија природно ја продолжило и надградило античката римска традиција на почитување и користење на минералните и термоминералните води. Природните бањи станале клучни центри за лекување и рехабилитација.
Катлановска Бања: Прочуена уште од антиката, бањата крај Скопје доживеала значајна градежна обнова. Салих-бег изградил пространи аништа (преноќишта) за долготраен престој на болните и патниците, додека Хафус-паша извршил сеопфатна модернизација преку изградба на посебни кади и голем покриен базен.
Бањско крај Струмица: Природните геотермални извори биле каптирани со преуредени корита и два масивни покриени базена за колективна балнеотерапија.
Косоврашки бањи и Бањиште крај Дебар: Овие богати извори биле целосно урбанизирани и каптирани. Историските процени говорат за импресивен капацитет од околу три милиони литри сулфурна минерална вода дневно, користена за лекување на најтешките телесни заболувања.
За потребите на лекувањето, османлиската медицина применувала прецизна стручна терминологија.
Фусул (fusul): Терапевтско чистење на организмот од насобрани штетни токсини и отпадни материи преку потење.
Рауша (rauša): Сеопфатна психофизичка релаксација, смирување на нервниот систем и отстранување на душевниот замор.
Балнеотерапија за ревматизам и дерматози: Сулфурната пареа и минералната вода се користеле како директен лек за смирување на хроничните болки во зглобовите и лекување на епидермалните инфекции (како шугата).
Аназорок (anazorok): Медицинско предупредување за опасност од топлотен удар. Лекарите строго забранувале прекумерен престој во врелата вода, предупредувајќи дека тоа доведува до опасен скок на телесната температура и срцев стрес.
Медицинската пракса во македонските градови од XIV до XVIII век претставувала фузија од античкото учење на Хипократ и Гален за четирите телесни течности, арапско-исламската традиција и локалните емпириски искуства.
Флеботомијата (пуштањето крв) имала централна превентивна улога. Се верувало дека рамнотежата на крвта носи животна енергија и ведар дух, додека прекумерното количество (плетора) предизвикува болест и меланхолија. Затоа редовно се интервенирало преку:
Контролирана редукција на крвта: Примена на суви или влажни вендузи (со засекување на кожата) и користење медицински пијавици.
Диететски режим: Воведување строг балансиран пост за намалување на крвниот притисок и чистење на крвните садови.
Третман на слабост и слабокрвност: Пропишување висококалорична исхрана, физички одмор и задолжителна климатска промена преку престој на планински воздух.
Македонија, како крстопат на главните балкански трговски патишта, редовно страдала од катастрофални бранови на чума, колера и тифус. Иако сфаќањата за ширењето на болестите со векови се потпирале врз античката мијазматска теорија за „отровен воздух“, вистинскиот научен пресврт настапил дури во XIX век.
Со донесувањето на Ѓулханскиот хатишериф од 1839 година и големите Танзиматски реформи, на овие простори конечно се воспоставиле модерни европски стандарди за јавно здравје. Биле формирани првите организирани карантински станици (карантин-хани), започнала задолжителна вакцинација против големи сипаници, а државната санитетска контрола прераснала во темел на современата превентивна заштита низ македонските урбани центри.
Сведоштвата на Евлија Челебија, прецизно поткрепени со зачуваните материјални остатоци и османлиските архивски документи, недвосмислено потврдуваат дека градовите во Македонија од XV до XVIII век развиле исклучително напредна комунална и санитарна култура. Комплексните акведукти и мрежи од над стотина јавни чешми во Скопје, кристалната езерска вода како извор на долговечност во Охрид, монументалните амами во Кратово и Скопје, како и вештото користење на геотермалните бањи во Катланово, Бањско и во Дебар, биле столбовите на јавното здравје и превентивната медицина на тоа време. Овој плоден спој на прецизно инженерство, богати природни извори и строги хигиенски канони остави длабок и неизбришлив печат врз урбаното, медицинското и културното наследство на Македонија.
м-р Никола Ристевски
(продолжува)
