Шокира фактот дека во 2025 имало 4.745 пријави за семејно насилство и шест случаи на убиство, а за два месеца во 2026 – веќе четири случаи на фемицид. Овие алармантни бројки се слика на општество во коешто е загрозено најосновното човеково право – правото на живот. Не цитирам статистика, туку нотирам пораз на институционалната превенција и навремената акција. Зад бројките се кријат животни приказни, семејни трагедии, неостварени соништа. Ова го нагласи претседателката Гордана Силјановска Давкова, на пленарната седница во Собранието „Правата и можностите на жените – достигнувања и перспективи“, која секоја година се одржува по повод Меѓународниот ден на жената 8 Март.
-Страшно е секој 8 март, да броиме нови жртви, да презентираме најнови статистики, да дебатираме за политики, да усвојуваме стратегии, посочувајќи ги истите проблеми, презентирајќи брутални статистики, предлагајќи претходно предложени, но непреземени мерки и активности. И овој 8 март, непосредно по несфатливата смрт на Ивана и на Катја, тешко ми е да го доживеам како Ден на жената! Симболиката на празникот се изгуби во мракот на суровата, непоимлива и неприфатлива реалност – рече претседателката.
Таа посочи дека клучен момент е оној на пријавувањето и ако жената се соочи со човек којшто ѝ влева разбирање, поддршка, сигурност и надеж, таа ќе се охрабри да се избори за себе, ама ако биде пречекана од профил, за кој навредувањето и тепањето се дел од заедницата, ќе се посомнева во ефектите од преземениот чекор и ќе трпи. Затоа, посочи Силјановска Давкова, обучените и сензибилизираните полицајци, социјални работници и судии се активни спасители или пасивни соучесници во делото.
– Зарем сè уште не сфативме и не научивме дека фемицидот не е ненадеен изблик на гнев, туку врв и крај на долг, мачен процес на психолошки притисок, манипулација, тортура, страв, неизвесност и малку желби и надеж. До кога post festum ќе ламентираме и ќе тагуваме, наместо навреме да спречуваме и соодветно да санкционираме и да се радуваме со потенцијалните, но спасени жртви? Што стана со уставната обврска за посебната грижа и заштита на семејството? – запраша Силјановска Давкова.
Претседателката од собраниската говорница запраша како е можно институциите да се имуни на предупредувачките сигнали, зошто системот на социјална заштита, полицијата, обвинителството и судството не реагираат навреме и до кога ќе ги менуваме законите, наместо оние што не ги применуваат?
-Зарем сè уште не формиравме природен, нераскинлив сојуз на социјалните работници, полициските службеници, инспекторите за семејно насилство, наставниците, лекарите, новинарите, невладините организации, бесплатните правни застапници и судиите? Прашувам: Дали и колку вреди женскиот живот? Зарем Катја не беше дел од нашата иднина и зарем Ивана немаше право на среќа? – рече претседателката.
Таа нагласи дека не е доволно во Кривичниот законик да се предвиди кривично дело фемицид, кога толку често доаѓа до преквалификација, ако надлежните не постапуваат по службена должност, иако измените на Кривичниот законик тоа го овозможуваат, ако се преферира условната казна, наместо највисоката?
-Зошто честопати, владеењето на правото се трансформира во владеење на насилните мажи? Не е доволно да потпишете документ и да го ратификувате, славејќи го достигнувањето. Нормите не постои сама за себе, туку регулираат животни состојби, преку правила на однесување за да западнеме во Хобсова состојба. Заложбите од Истанбулската конвенција не се остваруваат преку ад-хок мерки и декларативни заложби, туку преку координиран, институционален и правен систем, што води сметка за правда и етика и развива партиципативна политичка култура на еднакви човечки субјекти коишто се почитуваат и имаат заеднички обврски кон децата – рече Силјановска Давкова, пренесе МИА.
Со нејзината ратификација, потсети таа, државата презеде обврска да воспостави сеопфатен и функционален систем на превенција, заштита и санкционирање, заснован на разбирањето дека насилството врз жените е поврзано со структурната нееднаквост.
-Основното прашање е дали и како ја применуваме и дали е намалена ранливоста, односно безбедноста на жените? Во 1995 година, на Четвртата светска конференција за жените во Пекинг, државите членки на Обединетите нации ја усвоија Декларацијата и платформа за акција, документ што ја постави родовата еднаквост како предуслов за одржлив развој и мир. Тоа беше јасна порака дека правата на жените не се посебна агенда, туку дел од универзалната агенда за човекови права. Но, чудно беше кога при одбележувањето на 30-годишнината во ООН во 2025, една од препораките беше: примена на Пекиншките документи – истакна претседателката.
Таа кажа дека воените времиња се неразделни од насилството и дека жените и девојките се најчестите и најранливите жртви на војната, а војната ја продлабочува и ја радикализира нееднаквоста.
-Ако историјата нè учи дека придонесот на жените бил систематски потценуван, тогаш денес треба да се запрашаме: Кој ја обликува новата структура на моќта? Живееме во време кога моќта се прераспределува и добива нови, посуптилни форми. Таа не е само во институциите што ги гледаме, туку и во алгоритмите што ги користиме, во платформите што посредуваат меѓу граѓаните и услугите, во системите на вештачка интелигенција што носат одлуки или влијаат врз нив. Технологијата станува новата архитектура на моќта, а партиципирањето во нејзиното создавање значи учество во обликувањето на иднината – рече Силјановска Давкова.
Во македонската држава, како што посочи, повеќе од половина од истражувачите се жени, што претставува сериозен интелектуален потенцијал.
-Знаењето постои, но патот до позициите на одлучување и до центрите каде што се дефинираат правилата сè уште не е подеднакво пристапен. Затоа, учеството на жените во локалната и во централната власт не претставува само прашање на квантитативна застапеност, туку суштински показател за зрелоста и за квалитетот на јавните одлуки – рече претседателката.
-Во тој дух, дозволете ми, со искрена почит кон придонесот, знаењето и истрајноста на жените, да го честитам 8 Март и да ја потврдам заедничката определба државата да ја градиме како пристојно и безбедно место за живеење во кое правата и достоинството на секоја жена се неприкосновени – заклучи претседателката Гордана Силјановска Давкова од собраниската говорница
