- Членот 132 став (10) од предлог-законот за високо образование прогласува дека одредени студиски програми – медицина, фармација, ветерина, право, архитектура, наставнички студии и безбедност – се од јавен интерес и може да се организираат само во јавни и јавно-приватни установи. На прв поглед, целта е заштита на квалитетот. Но суштинското прашање е: дали начинот на кој е формулирана одредбата создава правна сигурност и еднаквост?
Реформите во образованието секогаш се носат со добра намера – да се заштити квалитетот, да се унапреди системот и да се обезбеди општествен развој. Но токму во името на тие цели, законодавецот мора да биде особено внимателен кога користи поими како „јавен интерес“.
Членот 132 став (10) од предлог-законот за високо образование прогласува дека одредени студиски програми – медицина, фармација, ветерина, право, архитектура, наставнички студии и безбедност – се од јавен интерес и може да се организираат само во јавни и јавно-приватни установи. На прв поглед, целта е заштита на квалитетот. Но суштинското прашање е: дали начинот на кој е формулирана одредбата создава правна сигурност и еднаквост?
Недостиг од јасни критериуми
Законот не утврдува: методологија за определување јавен интерес; процедура за додавање или одземање области; надлежен орган со јасни овластувања; објективни критериуми врз кои се темели изборот. Кога јавниот интерес не е нормативно структуриран, постои ризик тој да стане декларативна категорија. Уставното начело на владеење на правото (член 8) бара законите да бидат јасни, предвидливи и применливи без произволност.
Компаративен пример: Словенија и Хрватска
Во Словенија, приватните и јавните универзитети подлежат на ист систем на акредитација. Државата не воведува забрани според сопственост, туку критериуми според квалитет. Во Хрватска, иако постои јасно дефиниран јавен интерес, не постои законска формула што директно исклучува приватни установи од цели области. Наместо тоа, државата поставува строги стандарди и надзор, но не селективна забрана.
Еднаквост и пазарна слобода
Ако ограничувањето фактички се однесува на приватните високообразовни установи, тогаш се поставува прашањето за еднаков третман. Членот 9 од Уставот гарантира еднаквост, а членот 55 – слобода на пазарот. Различен третман е дозволен само ако е разумен и пропорционален. За да биде таков, потребна е јасна аргументација зошто токму овие области се издвоени и зошто ограничувањето е нужно.
Општествената последица: ризик од нова поделба
Во Македонија, високото образование веќе се соочува со: недоверба во институциите, пад на студентската популација, конкуренција од странски универзитети, одлив на академски кадар. Во таков контекст, секое законско решение што создава поделба „јавни“ наспроти „приватни“ не може да се гледа само како техничка одредба. Тоа е општествен сигнал. А сигналот може да биде опасен: дека државата не го вреднува знаењето според квалитет, туку според сопственост.
Човечкиот аспект
Законите не се апстрактни конструкции. Тие имаат реални последици. Ограничувањето на одредени студиски програми може да доведе до реорганизации, неизвесност и професионална несигурност. Предлог-законот не содржи преодни одредби што детално би ја уредиле положбата на постојниот кадар. Ако нешто е од јавен интерес, тогаш јавниот интерес подразбира и заштита на луѓето што го реализираат тој интерес.
Пропорционалноста како мерило
Доколку целта е подобар квалитет, постојат и други механизми: засилена акредитација; редовна институционална евалуација; строги критериуми за кадар; засилен инспекциски надзор. Овие мерки можат да ја постигнат целта без да создадат впечаток на селективна забрана.
Компаративен пример: Шведска
Во Шведска, јавниот интерес во образованието се штити преку национални агенции за квалитет, но приватните институции не се исклучуваат однапред. Клучниот критериум е: дали институцијата ги исполнува стандардите.
Јавен интерес според ЕУА
ЕУА во документот „Public Responsibility for Higher Education and Research“ (2021) посочува дека јавниот интерес во високото образование се штити преку квалитетни стандарди, независна акредитација и транспарентен надзор, а не преку исклучување цели категории установи. Во европската пракса, јавниот интерес не значи забрана според сопственост, туку еднакви правила и исти критериуми за сите што нудат високо образование.
EHEA и еднаквост
Како членка на Европскиот простор на високо образование (EHEA), Македонија има обврска да ги усогласува реформите со принципите на еднаквост, правна сигурност и отворен академски систем. Селективното прогласување на одредени студии како „јавен интерес“ без јасни критериуми и со ограничување за приватните установи отвора ризик од нееднаков третман, што е спротивно на европските стандарди и на основните уставни начела.
Порака до читателите
Високото образование е темел на развојот на една држава. Затоа секоја негова реформа мора да биде внимателно балансирана меѓу јавниот интерес, уставните гаранции и европските стандарди. Јавниот интерес не треба да се сфати како исклучување, туку како гаранција за квалитет и правичност. Во демократско општество, најсилните закони се оние што поминуваат низ темелна јавна расправа и се подобруваат преку аргументи.
Само така, реформата ќе биде вистинска реформа, а не извор на нови поделби и дилеми.
Автор: Ѓорѓи Илиевски, виш просветен инспектор во пензија
крај
