Дистописки визии: „Тие живеат“ (1988)
- Во следните изданија на „Кинонома“ ќе објавуваме ревија на филмски критики, со наслов „Дистописки визии“, посветена на филмови со дистописка содржина, напишани од филмскиот обожавател Тони Димитров, директор на Културно-информативниот центар – Скопје
Еден од моите омилени филмови воопшто и еден од оние што ги прикажав во рамките на програмата „Дистописки визии“ во АКСЦ е „Тие живеат“ („They Live“) на Џон Карпентер. Иако на прв поглед не дејствува како класична дистопија, филмот многу повеќе функционира како социјална критика (што е еден од дистописките поджанрови) и брутално јасна критика на капитализмот, маркетингот и медиумската манипулација. Токму тој политички поттекст, скриен зад жанровската форма на научната фантастика, беше она што дополнително ме освои и го направи филмот релевантен и вознемирувачки и денес. Со текот на времето, сепак, на сцена стапува и пророчката димензија на дистопијата како жанр: она што некогаш изгледало како жанровско претерување, денес се чита како прецизна дијагноза на светот во кој живееме, што го прави филмот можеби поактуелен сега отколку во моментот кога бил создаден.
„Тие живеат“ е снимен во доцните осумдесетти години од минатиот век и на прв поглед изгледа како едноставна Б-научнофантастична приказна за вонземјани што ја окупирале Земјата. Но зад жанровската маска се крие остра и немилосрдна политичка алегорија за капитализмот, медиумската манипулација и доброволното слепило на современиот човек.
Главниот лик, безимен работник (го толкува Роди Пајпер), е типичен претставник на американската работничка класа, човек без дом, без сигурност и без илузии. Неговото откритие на специјалните очила, преку кои светот се разоткрива во црно-бела вистина, не е само научнофантастичен трик туку и визуелна метафора за класната свест. Одеднаш рекламите, списанијата и билбордите престануваат да бидат неутрални и стануваат отворени наредби: „ПОКОРИ СЕ“, „КОНСУМИРАЈ“, „НЕ РАЗМИСЛУВАЈ“.
Карпентер овде го претвора урбаниот пејзаж во поле на идеолошка окупација. Вонземјаните практично владеат со банките, телевизиските станици и корпорациите. Тие не ја поробуваат човечката раса со тоталитарен режим, туку со удобност, страв и навика, што е една од карактеристиките на модерната дистопија. Човештвото не е жртва само на надворешен непријател туку и на сопствената апатија и комфор.
Посебно значајна е сцената со бруталната, речиси апсурдно долга тепачка меѓу главниот лик и неговиот пријател. Таа не е акциски егзибиционизам, туку алегорија за отпорот кон будењето: колку е тешко луѓето да прифатат дека живеат во систем што ги лаже и експлоатира, дури и кога вистината им е плесната директно пред очи.
Во визуелна смисла, „Тие живеат“ намерно избегнува спектакуларност. Карпентер користи едноставна фотографија, студени бои и минималистичка музика за да создаде чувство на монотонија и свет што е функционален, но духовно празен. Контрастот меѓу шарениот „нормален“ свет и црно-белата реалност зад очилата дополнително ја потенцира лажната фасада на секојдневието.
Денес, повеќе од три децении подоцна, филмот звучи речиси пророчки. Во време на социјални мрежи, алгоритми и постојана дигитална стимулација, пораката на Карпентер е уште поактуелна: контролата повеќе не мора да биде видлива за да биде ефикасна.
„Тие живеат“ не е совршен филм. Глумата е на моменти крута, ритамот нерамномерен, а дијалогот често поедноставен, но неговата идејна острина го прави многу поважен од техничките недостатоци. Тоа е филм што вознемирува, провоцира и поставува непријатни прашања за тоа кој навистина управува со светот што го прифаќаме како „нормален“.
Критиката на капитализмот во „Тие живеат“ не е ниту скриена ниту суптилна, туку директна, речиси пропагандна во својата форма, за да ја разоткрие пропагандата на самиот систем. Вонземјаните се метафора за економската елита што профитира од нееднаквоста, несигурноста и постојаната потреба за консумација. Нивната моќ не произлегува од напредна технологија, туку од сопственоста врз средствата за производство на реалноста: медиумите, рекламите, финансиските институции. Светот што го гледаме преку очилата не е дистопија што допрва ќе дојде, туку логичен екстрем на веќе постојниот поредок, во кој човековата вредност се мери според неговата куповна моќ, а слободата се сведува на избор меѓу производи. На тој начин филмот ја претставува класната доминација не како насилна диктатура, туку како ефикасен механизам што функционира токму затоа што изгледа природно и неизбежно.
Словенечкиот филозоф Славој Жижек во својот документарен филм „Водичот за идеологија на перверзниците“ го користи „Тие живеат“ како еден од најјасните примери за тоа како функционира идеологијата во секојдневието. За Жижек, поентата не е дека очилата му ја откриваат „вистинската“ реалност зад лагата, туку дека тие ја прават видлива самата структура на идеологијата, мрежата на наредби и претпоставки што ги прифаќаме несвесно и кои го обликуваат нашето однесување. Така, според Жижек, филмот не зборува за будење од илузија во некаква „чиста“ вистина, туку за болно соочување со фактот дека идеологијата функционира токму тогаш кога мислиме дека сме слободни од неа.
И покрај денешниот култен статус, „Тие живеат“ при своето излегување немал значаен успех во Холивуд, што не е случајно, туку симптоматично за идеолошката клима на крајот од 1980-тите. Филмот се појавува во екот на неолибералната офанзива на Реган и Тачер, во период кога дерегулацијата, приватизацијата и култот кон „слободниот пазар“ се претставуваат како природен и единствен можен поредок. Во тој контекст, отворената критика на капитализмот кај Карпентер дејствува како субверзивен гест што холивудската индустрија, и самата длабоко вградена во логиката на профитот, немала интерес да го поддржи. Затоа филмот бил третиран како уште една жанровска Б-продукција без сериозни амбиции, лишен од поширока поддршка и сериозна критичка валоризација. Токму таа отворена антикапиталистичка порака и одбивањето да се вклопи во доминантната холивудска естетика од крајот на 1980-тите придонеле филмот да остане на маргините. Дури подоцна, преку видеокасетите, кабелската телевизија и интернет-културата, „Тие живеат“ ќе биде препознаен како еден од најрадикалните и најискрени политички филмови на своето време.
Во ера на глобални корпорации, алгоритамска контрола и постојана комодификација на секој аспект од животот, неговата порака звучи уште помалку „екстремно“, а повеќе дијагностички: она што во 1988 година изгледало како претерување, сега личи на опсервација на систем што ја усовршил својата способност да доминира без да се претставува како доминација.
